Nicel araştırma · 2026
Investigation of Internalizing Behavioral Problems in Adolescents Exposed to Peer Bullying
Okur sorusu
Erzurum ilinde öğrenim gören ve akran zorbalığına maruz kalan 338 lise öğrencisiyle yürütülen bu ampirik çalışmada, akran mağduriyeti ile depresyon ve kaygı düzeyleri arasında pozitif yönlü ilişki tespit edilmiştir.
Kaynak izi: (Yazıcı et al., 2026)
Öne çıkanlar
Ergenlik dönemi, bireyin toplumsal ilişkiler ağını genişlettiği ve benlik algısını şekillendirdiği duyarlı bir gelişim evresini temsil etmektedir. Bu dönemde akran ilişkileri, duygusal destek ve aidiyet hissi açısından hayati bir işlev üstlenirken; maruz kalınan tekrarlayıcı olumsuz davranışlar ergenlerin ruh sağlığında derin zedelenmelere yol açabilmektedir. Akran mağduriyeti şeklinde ortaya çıkan bu olumsuz deneyimler, bireyin yaşadığı stresi iç dünyasına yöneltmesiyle karakterize edilen ve depresyon ile kaygı gibi biçimlerde tezahür eden içselleştirilmiş davranış sorunlarını tetiklemektedir. Alan yazında söz konusu ruh sağlığı problemlerinin ergenlerin akademik başarısını, okula devamlılığını ve sosyal işlevselliğini doğrudan olumsuz etkilediği vurgulanmaktadır. Bu doğrultuda ergenlikte yaşanan akran mağduriyetinin içselleştirilmiş sorunları hangi düzeyde yordadığının belirlenmesi, önleyici ruh sağlığı müdahaleleri için temel bir gereklilik oluşturmaktadır.
Söz konusu gereksinimden hareketle yürütülen bu araştırmada, akran zorbalığına maruz kalan ergenlerde akran mağduriyeti ile depresyon ve kaygı arasındaki ilişkilerin ilişkisel araştırma deseni çerçevesinde incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu Erzurum il merkezinde yer alan Anadolu Lisesi, Fen Lisesi ve İmam Hatip Lisesi türlerinde öğrenim gören ve akran zorbalığına maruz kaldığı belirlenen 348 lise öğrencisi oluşturmuştur. Veri kümesinden normallik varsayımlarını karşılamayan 10 katılımcının çıkarılmasıyla nihai analizler 338 öğrenci üzerinden gerçekleştirilmiştir. Verilerin toplanmasında Kişisel Bilgi Formu'nun yanı sıra Çocuk ve Ergen Zorbalık Ölçeği Kısa Formu (CABS-9) ve Gençlerde İçselleştirilmiş Davranış Sorunları Ölçeği (YIBS) kullanılmıştır. Elde edilen verilerin analizinde Pearson korelasyon analizi ile akran mağduriyetinin depresyon ve kaygıyı yordama gücünü sınamak amacıyla Lisrel ve SPSS programları kullanılarak yol (path) analizi uygulanmıştır.
Araştırmadan elde edilen analiz sonuçları, akran mağduriyeti ile içselleştirilmiş davranış sorunlarının alt boyutları arasında orta düzeyde pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı ilişkiler bulunduğunu ortaya koymuştur. Korelasyon analizinde akran mağduriyeti ile depresyon arasında pozitif yönlü orta düzey bir ilişki saptanırken, kaygı puanlarıyla da benzer şekilde anlamlı pozitif ilişki belirlenmiştir. Yıkıcı etki modelini sınamak amacıyla gerçekleştirilen yol analizi sonuçlarına göre akran mağduriyeti, depresyonu doğrudan ve pozitif yönde anlamlı bir şekilde yordamaktadır. Benzer şekilde akran mağduriyetinin kaygı düzeyi üzerindeki doğrudan ve pozitif etkisi de istatistiksel olarak doğrulanmıştır. Modelin uyum indekslerinin kabul edilebilir sınırlar içerisinde olduğu tespit edilmiş; varyans açıklama oranları incelendiğinde akran mağduriyetinin depresyondaki toplam değişimin yüzde 35'ini, kaygıdaki değişimin ise yüzde 28'ini açıkladığı görülmüştür.
Elde edilen bulgular, Yatkınlık-Stres Modeli çerçevesinde değerlendirilerek akran mağduriyetinin ergen ruh sağlığı üzerindeki bozucu etkilerini açık bir şekilde kanıtlamaktadır. Araştırma sonuçları, ergenlikte yaşanan çevresel stresörlerin bireyin duygusal düzenleme mekanizmalarını zayıflatarak depresif belirtilere ve sosyal kaygıya yol açtığını gösteren önceki uluslararası ve ulusal literatürle tam bir uyum sergilemektedir. Kesitsel bir tasarım taşıması ve tek bir bölgeden veri toplanmış olması nedeniyle nedensellik çıkarımları sınırlı kalsa da, çalışma okullarda güvenli alanların oluşturulması, öğretmen farkındalığının artırılması ve akran dayanışmasını destekleyen okul ikliminin geliştirilmesi gerekliliğini somutlaştırmaktadır. Bu çalışma, ergenlerde akran mağduriyeti ile içselleştirilmiş sorunlar arasındaki doğrudan bağlantıyı geçerli ölçme araçlarıyla göstererek önleyici ve müdahaleye dayalı okul rehberlik programları için güçlü bir ampirik zemin sunmaktadır.
Çalışma, bireysel yatkınlıklar ile çevresel stresörler arasındaki etkileşimi açıklayan Yatkınlık-Stres Modeline (Diathesis-Stress Model) dayanmaktadır. Model uyarınca, ergenlikte yaşanan akran mağduriyeti ciddi bir çevresel stresör olarak işlev görmekte ve ergenlerin olumsuz bilişsel değerlendirmeleriyle birleştiğinde içselleştirilmiş sorunları şiddetlendirmektedir.
Makale, akran mağduriyeti ile depresyon ve kaygı arasındaki ilişkiyi ele alan geniş bir literatüre dayanmaktadır. Çalışmada Spielman ve diğerlerinin Yatkınlık-Stres Modeli, Connolly ve Beaver, Fite ve diğerleri, Spence ve diğerleri ile Reijntjes ve diğerlerinin ergen ruh sağlığı, iki yönlü nedensellik ve okula uyum üzerine yürüttükleri araştırmalar incelenerek mevcut bulgular teorik ve ampirik bağlama yerleştirilmiştir.
Bu çalışma, akran zorbalığına maruz kalan ergenlerde akran mağduriyetinin içselleştirilmiş davranış sorunları olan depresyon ve kaygı üzerindeki yordayıcı etkisini Yatkınlık-Stres Modeli çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır (Yazıcı et al., 2026).
Bu çalışmada akran mağduriyetinin ergen ergenlerde içselleştirilmiş davranış sorunları (depresyon ve kaygı) üzerindeki yordayıcı etkisini incelemek amacıyla nicel araştırma yöntemlerinden ilişkisel araştırma modeli benimsenmiştir (Yazıcı et al., 2026).
Akran mağduriyeti ile ergenlerdeki depresyon düzeyleri arasında pozitif ve orta düzeyde anlamlı bir korelasyon ilişkisi tespit edilmiştir (r = 41, p < . 01). (Yazıcı et al., 2026).
Akran mağduriyeti puanları ile ergenlerin kaygı düzeyleri arasında pozitif yönlü ve orta düzeyde anlamlı bir ilişki saptanmıştır (r = 34, p < . 01). (Yazıcı et al., 2026).
Yapılan yol analizi sonuçları akran mağduriyetinin ergen ergenlerde depresyonu doğrudan ve pozitif yönde anlamlı bir şekilde yordadığını ortaya koymaktadır (beta = 60, p < . 01). (Yazıcı et al., 2026).
Yapısal model sonuçlarına göre akran mağduriyeti ergen ergenlerde kaygı düzeyini doğrudan ve pozitif yönde anlamlı biçimde yordamaktadır (beta = 53, p < . 01). (Yazıcı et al., 2026).
Modelin açıklayıcılık katsayılarına göre akran mağduriyeti ergen ergenlerde depresyondaki toplam değişimin yüzde 35'ini ve kaygıdaki değişimin yüzde 28'ini açıklamaktadır (Yazıcı et al., 2026).
Araştırmadan elde edilen ilk temel bulgu, akran zorbalığına maruz kalan ergenlerde akran mağduriyetinin depresyon düzeyini doğrudan ve pozitif yönde anlamlı bir biçimde yordadığını göstermektedir. Korelasyon ve yol analizi katsayıları, mağduriyet puanları arttıkça ergen ergenlerin depresif belirtiler sergileme eğiliminin de yükseldiğine işaret etmektedir.
Yazarlar bu durumu Yatkınlık-Stres Modeli çerçevesinde açıklayarak, akran mağduriyetinin ergenlik dönemindeki bireyler için benlik değerini ve sosyal kimliği sarsan ağır bir çevresel stresör işlevi gördüğünü savunmaktadır. Mağduriyete maruz kalan ergenlerin olayları olumsuz ve kişiselleştirici bir bakış açısıyla değerlendirmeleri içselleştirilmiş sorunları pekiştirmektedir.
Tartışma bölümünde bu sonuçlar literatürdeki boylamsal ve deneysel çalışmalarla karşılaştırılmıştır. Sinclair ve arkadaşlarının (2012) yanı sıra Song ve arkadaşlarının (2024) meta-analiz bulguları, akran mağduriyetinin uzun vadede depresif bilişleri ve ruhsal kırılganlığı artırdığını göstermekte ve mevcut çalışmanın yordayıcı modelini desteklemektedir.
Sonuç olarak, akran mağduriyeti yalnız depresyonu değil, ergenlerdeki kaygı düzeyini de doğrudan etkileyen ve ergenlik çağındaki bireylerin akademik ve sosyal uyumunu zedeleyen çok boyutlu bir risk etkenidir. Okul ortamlarında önleyici stratejilerin ve sosyal destek mekanizmalarının kurulması ergen ruh sağlığını korumada kritik önem taşımaktadır.
Yazarlar akran mağduriyetinin depresyonu pozitif yordadığı yönündeki bulgularını Sinclair ve arkadaşlarının (2012) boylamsal çalışmasıyla ilişkilendirmektedir. Sinclair ve arkadaşları akran mağduriyetinin zaman içinde olumsuz bilişlerde artışa yol açtığını belirlemiş, bu çalışmada elde edilen sonuçlar da mağduriyetin olumsuz duygulanım ve depresif bilişleri tetiklediği fikrini desteklemiştir (Yazıcı et al., 2026).
Akran zorbalığına maruz kalmanın ergenlerde daha yüksek depresyon riski oluşturduğunu gösteren Song ve arkadaşlarının (2024) sistematik derleme ve meta-analiz bulguları, mevcut araştırmanın akran mağduriyetinin depresyonun önemli bir yordayıcısı olduğu yönündeki deneysel çıktısıyla paralellik göstermektedir (Yazıcı et al., 2026).
Araştırmanın akran mağduriyetinin kaygıyı anlamlı düzeyde yordadığı bulgusu Spence ve arkadaşlarının (2022) çalışmasıyla örtüşmektedir. Spence ve arkadaşları ergenlerde akran mağduriyetinin kaygı ile ilişkili olduğunu ve sosyal desteğin bu riski tamamen ortadan kaldıramadığını vurgulayarak mevcut çalışmanın sonuçlarını doğrulamaktadır (Yazıcı et al., 2026).
Bu çalışma, ergenlik dönemindeki olumsuz akran deneyimlerinin ruh sağlığı üzerindeki bozucu etkilerini amprik bir yordayıcı model çerçevesinde sınayarak literatürde belirgin bir işlev üstlenmektedir. Araştırma, ergenlerin akran zorbalığına maruz kalma düzeylerinin doğrudan ve pozitif yönde içselleştirilmiş davranış sorunları olan depresyon ve kaygıyı nasıl tetiklediğini nicel verilerle kanıtlamaktadır. Yatkınlık-Stres Modeline dayalı kuramsal yapıyı Türkiye'deki lise öğrencisi örneklemi üzerinde yapısal eşitlik modellemesi yöntemiyle doğrulayarak, Akran mağduriyetinin ruhsal kırılganlığı artıran temel bir çevresel stresör olduğunu gösteren ampirik kanıtlar sunmaktadır.
Çalışma, akran mağduriyeti ile ergen ruh sağlığı arasındaki ilişkileri ele alan önceki ulusal ve uluslararası literatürle güçlü bir etkileşim kurmaktadır. Çevresel stresörlerin olumsuz duygusal süreçleri tetiklediğini öne süren klasik Yatkınlık-Stres Modeli ilkelerini benimseyen araştırma, Barchia ve Bussey (2010) ile Sinclair ve arkadaşlarının (2012) çalışmalarında vurgulanan olumsuz bilişsel değerlendirme mekanizmalarını desteklemektedir. Ayrıca Türkiye'deki ergen popülasyonunda içselleştirilmiş sorunların yaygınlığını gösteren yerel çalışmalarla uyum göstererek, akran zorbalığının kültürlerarası ölçekte evrensel bir risk faktörü olduğuna ilişkin birikime doğrudan katkı sağlamaktadır.
Literatür taraması aşamasındaki araştırmacılar için bu çalışma, akran mağduriyetinin yalnız dışsal bir çatışma olmadığını, bireyin iç dünyasına yönelen depresyon ve kaygı gibi yapısal uyum sorunlarını doğrudan yordadığını gösteren metodolojik ve istatistiksel bir referans niteliğindedir. Yol analizi çıktıları, akran mağduriyetinin depresyondaki değişimin yüzde 35'ini ve kaygıdaki değişimin yüzde 28'ini açıkladığını ampirik olarak belgelemektedir. Böylece araştırmacılara okullarda yürütülecek önleyici ruh sağlığı programlarının ve psikolojik danışma müdahalelerinin kuramsal ve ampirik meşruiyet zeminini oluşturmada nitelikli bir kaynak sağlamaktadır.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki araştırma taslaklarına dönüştürülmüştür.
Yazıcı ve arkadaşları (2026) tarafından yürütülen yol analizi sonuçlarına göre, akran mağduriyetinin ergen ergenlerde depresyonu doğrudan ve pozitif yönde (beta = .60, p < .01) ve kaygıyı doğrudan ve pozitif yönde (beta = .53, p < .01) yordadığı gösterilerek literatür taraması bölümündeki iddialar desteklenebilir (Yazıcı et al., 2026).
Makaleyle bağlantısı: İncelenen makalede akran mağduriyetinin depresyon ve kaygıyı doğrudan yordadığı tespit edilmiş ancak bilişsel ve duygusal mekanizmaların aracılık rolü doğrudan test edilmemiştir. Yazıcı ve arkadaşları (2026) tarafından sunulan bu sınırlılık ve öneri, söz konusu araştırmanın temel gerekçesini oluşturmaktadır (Yazıcı et al., 2026).
Yatkınlık-Stres Modeli çerçevesinde, olumsuz çevre şartları ve akran zorbalığının ergenlerde bilişsel değerlendirme süreçlerini bozarak duygusal yükün iç dünyaya yönelmesine yol açtığı teorik iddiası desteklenmektedir (Yazıcı et al., 2026).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin sonuç bölümünde, okullarda mağdur ergenlere yönelik güvenli alanların oluşturulması ve duygusal destek mekanizmalarının geliştirilmesi vurgulanmıştır. Bu çalışma, yazarların söz konusu uygulama önerisini derinlemesine nitel verilerle incelemeyi amaçlamaktadır (Yazıcı et al., 2026).
Araştırmanın bulgularına atıfla, akran mağduriyetinin depresyondaki toplam değişimin yüzde 35'ini ve kaygıdaki değişimin yüzde 28'ini açıkladığı vurgulanarak okullarda önleyici ruh sağlığı hizmetlerinin gerekliliği tartışılabilir (Yazıcı et al., 2026).
Makaleyle bağlantısı: İncelenen çalışmanın kesitsel bir tasarıma sahip olması nedeniyle neden-sonuç ilişkilerinin kurulamadığı yazarlar tarafından açıkça bir sınırlılık olarak ifade edilmiştir. Bu araştırma önerisi, söz konusu kesitsel deseni boylamsal yaklaşıma taşıyarak düzenleyici faktörleri sınamaktadır (Yazıcı et al., 2026).
Araştırmaya katılan ergenlerin %43'ü okul çevresini güvensiz bulmakta, %59.4'ü okulda sürekli şiddet davranışlarına tanık olmakta ve %49'u okullarında şiddet eğilimli çetelerin bulunduğunu rapor etmektedir.
Xavier Oriol ve 5 yazar · Sosyal Bilimler
Düzeltilmiş regresyon modelleri sonuçunda, başlangıçtaki toplam ekran süresi artışının ergenlik dönemindeki tüm CBCL DSM ölçek puanlarıyla ileriye dönük olarak anlamlı şekilde ilişkili olduğu ve bu ilişkiler arasında en yüksek katsayının depresif semptomlar üzerinde gerçekleştiği gözlenmiştir.
Jason M. Nagata ve 6 yazar · BMC Public Health · Sosyal Bilimler
Hiyerarşik regresyon analizi sonuçunda elde edilen nihai modele göre mağdur olma, cinsiyet, yaş, ergen-ebeveyn ilişkisi ve temel psikolojik ihtiyaçların engellenmesi değişkenleri ergenlerin zorbalık düzeyini bütünsel olarak yaklaşık %34 oranında açıklamaktadır.
Abdulkadir Özer ve Namık Kemal HASPOLAT · Uluslararası Türk Eğitim Bilimleri Dergisi · Sosyal Bilimler