Sosyal-Ekolojik Düzeyde Şiddet İlişkileri: Erken ve Geç Ergenlik Döneminde Akran Mağduriyeti, Zorbalık ve Depresyonu Yordamaya Yönelik Çoklu Aracılık Modeli

Ergenlik dönemi, bireyin biyolojik, psikolojik ve sosyal değişimleri eşzamanlı olarak yaşadığı, çevresel faktörlere ve sosyal etkileşimlere karşı hassasiyetinin en yüksek olduğu gelişimsel süreçlerden biridir. Sosyal-ekolojik kuramsal çerçeve, ergenlerin yaşadığı uyum sorunlarını, zorbalık davranışlarını ve depresif belirtileri yalnızca bireysel yatkınlıklarla değil, okul, aile, akran çevresi ve geniş toplumsal katmanlar arasındaki dinamik etkileşimlerle açıklamaktadır. Özellikle toplumsal düzeyde yapısal şiddetin var olduğu, ekonomik ve sosyal güvensizliğin hüküm sürdüğü coğrafyalarda, okulun konumlandığı mahallenin şiddet iklimi doğrudan eğitim kurumunun içerisine sızmaktadır. Bu durum, okul içindeki akran ilişkilerini ve öğretmen-öğrenci etkileşimini olumsuz etkileyerek koruyucu olması gereken sosyal destek mekanizmalarını birer risk unsuruna dönüştürmektedir. Dolayısıyla çevresel şiddet algısının okul içi şiddet örüntülerini nasıl şekillendirdiğini ve bu süreçlerin gençlerin ruh sağlığı üzerindeki dolaylı etkilerini araştırmak, hem gelişim psikolojisi hem de eğitim sosyolojisi açısından büyük önem taşımaktadır.

Sunulan çalışmada, Peru Eğitim Bakanlığı tarafından yürütülen ulusal düzeydeki okul şiddeti etki değerlendirme projesi kapsamında ulaşılan 21.416 ergen öğrenciden (13-17 yaş arası; ortalama yaş 13,69) elde edilen veriler analiz edilmiştir. Araştırma tasarımı nicel ampirik nitelikte olup, çoklu aracılık yapısal eşitlik modeli (SEM) kullanılarak yürütülmüştür. Veri toplama sürecinde Cuestionario Único de Bienestar Escolar (CUBE), UCLA Yalnızlık Ölçeği kısa formu, California Okul İklimi ve Güvenliği Anketi ile CES-D Depresyon Ölçeği kısa formu gibi geçerliği ve güvenirliği doğrulanmış ölçme araçları kullanılmıştır. Yapısal eşitlik modellemesi analizlerinde direkt ve dolaylı etkiler, Maximum Likelihood tahmini ve düzeltilmiş güven aralıklı bootstrap yöntemleri uygulanarak sınanmış; ayrıca erken ergenlik (13-14 yaş) ve geç ergenlik (15-17 yaş) grupları arasındaki yapısal farklılıkları belirlemek amacıyla çoklu grup analizi (multi-group SEM) gerçekleştirilmiştir.

Araştırma bulguları, okul çevresinde ve mahallede algılanan şiddetin hem okul içindeki akran şiddetini hem de öğretmenlerin uyguladığı şiddet davranışlarını çok güçlü biçimde yordadığını ortaya koymaktadır. Model sonuçlarına göre, öğretmen şiddeti ergenlerde yalnızlık duygusunu artırarak depresyonu tetikleyen ve akran mağduriyetini besleyerek saldırgan davranış gelişimini teşvik eden en baskın faktördür. Öğretmenlerden ve akranlardan kaynaklanan şiddete maruz kalma değişkenleri, zorbalık davranışındaki toplam varyansın %90'ından fazlasını açıklamaktadır. Öte yandan, akran mağduriyeti doğrudan depresyonu yordamamış, ancak yalnızlık değişkeninin depresyon üzerinde doğrudan ve güçlü bir etkisi tespit edilmiştir. Erken ve geç ergenlik modelleri karşılaştırıldığında, yapısal modelin her iki yaş grubunda da geçerli olduğu görülmekle birlikte, yordayıcı ilişkilerin ve katsayıların erken ergenlik döneminde geç ergenliğe kıyasla belirgin şekilde daha güçlü olduğu saptanmıştır.

Bu araştırmanın bulguları, zorbalık ve okul şiddetiyle mücadelede yalnızca bireysel müdahalelerin yetersiz kalacağını, bütüncül ve sosyal-ekolojik bir yaklaşımın benimsenmesi gerektiğini açıkça göstermektedir. Okul ortamının güvenliği ile öğretmenlerin sosyo-duygusal tutumları, öğrencilerin psikolojik dayanıklılığı ve depresyon riskinin azaltılmasında kritik birer kaldıraç işlevi görmektedir. Literatür açısından çalışma, yapısal şiddetin yoğun olduğu gelişmekte olan ülke bağlamlarında mesosistem düzeyindeki şiddet aktarımını çok geniş bir örneklem üzerinde kanıtlaması bakımından özgün bir katkı sunmaktadır. Gelecek araştırmalarda ve önleme programlarında, öğretmenlerin sınıf içi çatışma yönetimi becerilerinin artırılması ve okul-toplum işbirliğini esas alan mesosistem düzeyinde müdahale stratejilerinin geliştirilmesi, akran zorbalığı ve ergen depresyonunun önlenmesinde temel bir gereklilik olarak öne çıkmaktadır.

Betimsel veriler, Peru'daki ergenlerin yaklaşık yarısının okul çevresini tehlikeli bulduğunu ve yaygın bir çeteleşme riskiyle karşı karşıya olduğunu göstererek yapısal şiddetin boyutlarını ortaya koymaktadır.

Yazarlar bu durumu, çevresel şiddetin sadece dışsal bir faktör olmadığını, aksine okul içindeki öğretmen ve akran ilişkilerini şiddet ekseninde dönüştüren temel bir risk zemini oluşturduğunu belirterek açıklamaktadır.

Elde edilen bulgular literatürdeki ekolojik yaklaşımlarla ilişkilendirilmiş ve özellikle öğretmen şiddetinin, akran mağduriyetinden daha fazla agresif davranışı tetiklediği vurgulanarak destek figürlerinin negatif etkisine dikkat çekilmiştir.

Sonuç olarak, erken ergenlikteki fiziksel ve psikolojik geçişlerin bu şiddet sarmalını daha yıkıcı hale getirdiği, bu nedenle koruyucu müdahalelerin öğretmen eğitimi ve okul iklimi odaklı olması gerektiği savunulmaktadır.

Çalışmanın öğretmen-öğrenci etkileşimine dair bulguları, Wang ve arkadaşlarının öğretmenlerle kurulan pozitif bağların depresyonu önlemede tampon görevi gördüğü teziyle, şiddet içeren ilişkilerin risk oluşturması noktasında örtüşmektedir (Oriol et al., 2017).

Bu çalışma, sosyal-ekolojik yaklaşım çerçevesinde yapısal şiddetin yüksek olduğu toplumsal bağlamlarda okul çevresi şiddetinin okul içi dinamiklere ve ergenlerin psikososyal uyum süreçlerine etkisini bütüncül bir yapusal eşitlik modeliyle ortaya koymaktadır. Literatürde genellikle bireysel veya tekil akran ilişkileri düzeyinde ele alınan zorbalık ve mağduriyet olgularını, öğretmen şiddeti ve çevresel güvensizlik gibi üst sistem değişkenleriyle bütünleştiren bir işlev üstlenmektedir. Peru genelindeki geniş bir ergen örnekleminden elde edilen verilerle, öğretmen şiddeti ile akran mağduriyetinin etkileşimli biçimde zorbalık davranışını ve yalnızlık kanalıyla depresyonu nasıl tetiklediğini ampirik olarak göstermekte, ergenlik aşamalarının duyarlılık düzeylerini kıyaslamaktadır.

Önceki literatür, okullardaki akran zorbalığını ve mağduriyeti ağırlıklı olarak mikro sistem düzeyindeki akran etkileşimleriyle açıklamaktaydı. Bu çalışma, Bronfenbrenner'ın ekolojik sistemler kuramını ve Galtung'un yapısal şiddet teorisini temel alarak, okulun bulunduğu çevredeki suç ve çeteleşme faktörlerinin mezosistem düzeyinde öğretmen ve öğrenci davranışlarına nasıl dönüştüğünü kanıtlayarak literatürü genişletmektedir. Wang ve arkadaşlarının öğretmen destekleyici ilişkilerine dair bulgularıyla uyumlu biçimde, öğretmenlerin olumsuz şiddet davranışlarının koruyucu kalkanı ortadan kaldırarak depresyon ve yalnızlığı artıran temel bir risk faktörüne dönüştüğünü göstererek önceki teorik çerçevenin kapsayıcılığını derinleştirmektedir.

Literatür taramaları ve teorik incelemeler açısından bu eser, gelişmekte olan ve yapısal şiddetle yüzleşen ülkelerdeki okulların sadece şiddetin yaşandığı değil, çevresel şiddetin yeniden üretildiği mekanlar olduğunu gösteren metodolojik ve ampirik bir referans oluşturmaktadır. Zorbalık ve depresyon araştırmalarında doğrudan akran ilişkilerinin ötesine geçilerek yetke figürü olan öğretmenlerin rolünün ve okul çevresi güvenlik algısının kapsama dahil edilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca erken ergenlik dönemindeki geçiş süreçlerinin psikososyal risklere karşı hassasiyetini nicel kanıtlarla teyit ederek, okul temli önleme programlarının yaş gruplarına göre farklılaştırılması gerekliliğini literatüre kazandırmaktadır.