Ebeveyn Tel Fobliği ile Çocuk ve Ergenlerde Patolojik Dijital Kullanım Arasındaki İlişki: Çin Örneklemleri Üzerine Bir Meta-Analiz

Dijital teknolojilerin yaygınlaşmasıyla birlikte çocuk ve ergenlerde gözlemlenen patolojik dijital kullanım, bireylerin akademik, sosyal ve psikolojik gelişimini olumsuz etkileyen önemli bir halk sağlığı sorunu haline gelmiştir. Aile ortamı, ergenlerin davranışsal tutumlarının şekillenmesinde en doğrudan ve sürekli çevre olarak öne çıkmaktadır. Ebeveynlerin çocuklarıyla etkileşim halindeyken akıllı telefon veya diğer dijital cihazlarla aşırı meşgul olmaları biçiminde tanımlanan ebeveyn tel fobliği, çocukta duygusal ihmal ve reddedilme algısı yaratmaktadır. Ancak mevcut ampirik yazında ebeveyn tel fobliği ile patolojik dijital kullanım arasındaki ilişkinin gücü ve bu ilişkiyi şekillendiren düzenleyici faktörler konusunda tutarsız bulgular mevcuttur. Bu çalışma, alan bağlamındaki akademik belirsizlikleri gidermek ve genel etki büyüklüğünü belirlemek amacıyla yürütülmüştür.

Çalışmanın temel amacı, ebeveyn tel fobliği ile çocuk ve ergenlerin patolojik dijital kullanımı arasındaki ilişkinin büyüklüğünü tespit etmek ve çelişkili araştırma sonuçlarının arkasındaki düzenleyici mekanizmaları incelemektir. Araştırmada Ebeveyn Kabul-Red Kuramı ve Telafi Edici İnternet Kullanımı Kuramı teorik çerçeve olarak benimsenmiştir. Çince ve İngilizce akademik veri tabanlarından PRISMA standartlarına uygun olarak 2015-2025 yılları arasında yayımlanmış 50 bağımsız ampirik çalışma (toplam 53.304 katılımcı) derlenmiştir. Rastgele etkiler modeli kullanılarak korelasyon katsayıları birleştirilmiş, yayın yanlılığı testleri, heterojenlik analizleri, alt grup analizleri ve meta-regresyon analizleri gerçekleştirilmiştir.

Meta-analiz bulguları, ebeveyn tel fobliği ile çocuk ve ergenlerdeki patolojik dijital kullanım arasında orta düzeyde ve istatistiksel olarak anlamlı pozitif bir ilişki olduğunu göstermiştir (r = 0,308, %95 GA [0,280, 0,336]). Düzenleyici değişken analizleri, ebeveyn tel fobliği ölçme araçlarının, patolojik dijital kullanım ölçme araçlarının ve patolojik dijital kullanımın davranışsal alt türlerinin bu ilişkiyi anlamlı şekilde düzenlediğini ortaya koymuştur. Akıllı telefon bağımlılığı alt grubunda en yüksek etki büyüklüğü (r = 0,331) elde edilirken, bunu kısa video bağımlılığı (r = 0,246), internet bağımlılığı (r = 0,244) ve oyun bağımlılığı (r = 0,205) izlemiştir. Buna karşılık yaş grupları, erkek çocuk oranı, tek çocuk oranı ve kırsal-kent yerleşim yeri değişkenlerinin anlamlı bir düzenleyici etkisi saptanmamıştır.

Elde edilen bulgular, ebeveyn tel fobliğinin ergenlik dönemindeki patolojik dijital kullanım riskini artıran önemli bir ailevi faktör olduğunu doğrulamakta ve Ebeveyn Kabul-Red ile Telafi Edici İnternet Kullanımı Kuramlarına nicel destek sunmaktadır. Araştırma, ölçme aracı seçimlerinin ve bağımlılık alt türlerinin bulgular üzerindeki belirleyici rolünü göstererek literatürdeki tutarsızlıkların metodolojik kaynaklarını açıklığa kavuşturmaktadır. Gelecek araştırmalarda yerel ve aile içi dinamiklere duyarlı ölçme araçlarının tercih edilmesi gerekliliği vurgulanmakta; aile, okul ve klinik müdahale programları için ebeveyn ekran kullanımının düzenlenmesinin kritik önemi ortaya koyulmaktadır.

Sentezlenen 50 ampirik çalışmanın verileri, ebeveyn tel fobliği ile çocuk ve ergenlerde patolojik dijital kullanım arasında orta düzeyde pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı bir korelasyon bulunduğunu kanıtlamaktadır. Elde edilen r = 0,308 birleşik etki büyüklüğü, ebeveynlerin dijital cihazlarla aşırı meşguliyetinin çocukların dijital bağımlılık eğilimleriyle güçlü bir paralellik gösterdiğini açıkça ortaya koymaktadır.

Yazarlar bu pozitif ilişkiyi ebeveyn kabul-red kuramı ve telafi edici internet kullanımı kuramı çerçevesinde açıklamaktadır. Ebeveyn tel fobliği bir tür duygusal ihmal ve reddedilme olarak algılanmakta, yüz yüze etkileşimde duygusal gereksinimleri karşılanmayan çocuklar yaşadıkları olumsuz duygusal boşluğu ve yalnızlığı dijital ortamlara yönelerek telafi etme yoluna gitmektedir.

Tartışma bölümünde elde edilen bulgular literatürdeki teorik ve ampirik çalışmalarla karşılaştırılmıştır. Patolojik dijital kullanım alt türlerinde (akıllı telefon, kısa video, internet ve oyun) gözlenen belirgin etki büyüklüğü farklılıklarının, teknoloji aracılı bağımlılıkların tamamen homojen tek bir yapı olmadığını savunan Baggio ve arkadaşlarının (2018) ağımsal modeliyle tam bir uyum içinde olduğu gösterilmiştir.

Çalışmanın kapsamı ve sınırlılıkları değerlendirildiğinde, yüksek çalışmalar arası heterojenlik nedeniyle birleşik etki büyüklüğünün dikkatle yorumlanması gerektiği vurgulanmaktadır. İncelemenin Çinli öğrenci örneklemleriyle sınırlı olması, nedensellik kurulamaması ve klinik tanı almamış topluluk örneklemlerine dayanması nedeniyle sonuçların farklı kültürel bağlamlara aktarılmasında ihtiyatlı olunması önerilmektedir.

Teknoloji aracılı bağımlılık davranışlarının homojen tek bir yapı oluşturmak yerine ilişkili fakat bağımsız yapılardan meydana geldiğini savunan Baggio ve arkadaşlarının (2018) ağımsal yaklaşımıyla uyumlu olarak; bu meta-analizde de patolojik dijital kullanım alt türleri (akıllı telefon, kısa video, internet ve oyun bağımlılığı) arasında etki büyüklüğü açısından anlamlı düzeyde farklılıklar saptanmış ve bu durum çalışmanın literatürdeki bulgularıyla doğrulanmıştır (Feng & Li, 2026).

Roberts ve David (2016) tarafından romantik partnerler için geliştirilen özgün tel fobliği ölçeğinin doğrudan ebeveyn bağlamına taşınmasının ölçüm kesinliğini düşürdüğü; Ding ve arkadaşları (2020) tarafından Çinli ailelerin ebeveyn-çocuk etkileşimine özgü olarak yerelleştirilen ölçeğin ise daha yüksek korelasyon katsayısı üreterek ölçek yapısının düzenleyici rolünü açıkça ortaya koyduğu tartışılmıştır (Feng & Li, 2026).

Tek çocuk olma durumunun ebeveyn tel fobliği ve patolojik dijital kullanım arasındaki ilişkide anlamlı bir düzenleyici etki göstermemesi, aile işlevsizliği ile internet bağımlılığı arasındaki ilişkide tek çocuk olan ve olmayan gruplar arasında anlamlı bir farklılık bulunmadığını gösteren Wang ve arkadaşlarının (2024) ampirik çalışmasıyla paralellik taşımaktadır (Feng & Li, 2026).

Bu meta-analiz çalışması, ebeveyn tel fobliği ile çocuk ve ergenlerdeki patolojik dijital kullanım arasındaki ilişkiyi inceleyen mevcut ampirik yazındaki çelişkili bulguları bütüncül bir nicel sentezle çözüme kavuşturma işlevi görmektedir. Alan literatüründe bazı araştırmalar ebeveyn tel fobliğinin ergen bağımlılık davranışlarını doğrudan ve güçlü biçimde tetiklediğini savunurken, diğer bazı çalışmalar doğrudan etkinin önemsiz olduğunu ve ara değişkenlerin şart olduğunu öne sürmektedir. Çalışma, 50 bağımsız araştırmayı ve 53.304 kişilik geniş örneklem kütlesini bir araya getirerek ilişkinin genel etki büyüklüğünün orta düzeyde ve pozitif olduğunu kesinleştirmekte, böylece alan literatüründeki temel tartışmaya amprik bir nokta koymaktadır.

Çalışma, önceki literatürde sıklıkla başvurulan ebeveyn kabul-red kuramı ile telafi edici internet kullanımı kuramını ampirik düzeyde doğrulamakta ve genişletmektedir. Önceki tekil çalışmaların örneklem sınırlılıkları veya ölçek farklılıkları nedeniyle ulaştığı tutarsız sonuçları sistematik heterojenlik analizleriyle incelemektedir. Ebeveyn tel fobliği ölçüm araçları ile patolojik dijital kullanımın davranışsal alt türlerinin (akıllı telefon, kısa video, internet ve oyun bağımlılığı) ilişki şiddeti üzerindeki düzenleyici rollerini kanıtlayarak, Baggio ve arkadaşlarının teknoloji aracılı bağımlılıkların homojen tek bir yapı oluşturmayıp bağımsız alt boyutlardan meydana geldiği yönündeki ağımsal kuramsal modelini desteklemektedir.

Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu sentez, ebeveyn-çocuk etkileşimindeki dijital teknoloji kökenli duygusal ihmalin çocukların dijital bağımlılık gelişimine etkisini genel geçer bir korelasyon katsayısı (r = 0,308) ile belgelemektedir. Ayrıca kentsel-kırsal yerleşim, yaş grubu, cinsiyet dağılımı ve tek çocuk olma durumu gibi demografik değişkenlerin bu ilişkide anlamlı bir düzenleyici etkisinin bulunmadığını ampirik olarak kanıtlayarak, literatürdeki gereksiz demografik varsayımları elemekte ve araştırmacıların doğrudan ölçme araçları ile bağımlılık alt türlerine odaklanmaları gerektiğini göstermektedir.