Nicel araştırma makalesi incelemesi
COVID-19 pandemisi küresel ölçekte toplum sağlığını tehdit ederken, yükseköğretim öğrencileri akademik zorluklar, sosyal izolasyon, ekonomik belirsizlikler ve mezuniyet sonrası istihdam kaygıları nedeniyle ruh sağlığı bozulmalarına karşı oldukça hassas bir grup haline gelmiştir.
COVID-19 pandemisi halk sağlığı krizinin ötesine geçerek bireylerin ve toplumların psikolojik iyi oluş hallerini derin bir biçimde sarsmıştır. Özellikle genç yetişkinler ve yükseköğretim öğrencileri, yüz yüze eğitime ara verilmesi, kısıtlamalar, kampüs yaşamından uzaklaşma, ekonomik güçlükler ve geleceğe yönelik istihdam belirsizlikleri sebebiyle ruh sağlığı bozulmalarına karşı en kırılgan gruplardan birini oluşturmuştur. Pandeminin ilk aylarında yaşanan belirsizlik ve panik dalgası, sürecin uzamasıyla birlikte yerini kronikleşen bir psikososyal yüke bırakmıştır. Bu durum, öğrencilerin algıladıkları stres düzeylerini artırırken, anksiyete, depresyon ve travma sonrası stres bozukluğu gibi klinik belirtilerin yaygınlaşmasına yol açmıştır. Literatürde pandeminin ilerleyen evrelerindeki ruh sağlığı dinamiklerini ve koruyucu/risk faktörlerini ampirik verilerle ortaya koyacak kapsayıcı çalışmalara duyulan ihtiyaç bu araştırmanın temel arka planını oluşturmaktadır.
Araştırmanın temel amacı, Türkiye'deki üniversite öğrencilerinde salgının ikinci dalgası sırasında (Kasım-Aralık 2020) stres, anksiyete, depresyon ve TSSB yaygınlığını tespit etmek, demografik ve virüse maruz kalma değişkenlerinin bu ruh sağlığı sorunlarını nasıl yordadığını çözümlemektir. Nicel ampirik desende tasarlanan araştırmada, Türkiye'nin farklı coğrafi bölgelerinde yer alan yedi üniversiteden çevrim içi anket yöntemiyle ulaşılan 754 öğrenciden veri toplanmıştır. Ölçüm araçları olarak Algılanan Stres Ölçeği (PSS-10), Yaygın Anksiyete Bozukluğu Ölçeği (GAD-7), Hasta Sağlık Anketi (PHQ-9), Travma Sonrası Stres Bozuklığı Kontrol Listesi (PCL-C) ve Yaşam Doyumu Ölçeği (SWLS) kullanılmıştır. Verilerin analizinde tanımlayıcı istatistikler, tek yönlü ANOVA, Pearson korelasyon analizi ve çoklu lojistik regresyon tekniklerinden yararlanılarak değişkenler arasındaki ilişkiler ve yordayıcı güçler test edilmiştir.
Elde edilen ampirik bulgular, örneklem genelinde yüksek stres yaygınlığının yüzde 84.2, yüksek yaygın anksiyete oranının yüzde 36.2, depresyon semptomları yaygınlığının yüzde 55.0 ve klinik TSSB oranının yüzde 61.2 seviyesinde olduğunu göstermektedir. Ayrıca öğrencilerin yüzde 20.3'ünün ciddi intihar riski taşıdığı belirlenmiştir. Korelasyon analizleri dindarlık ve maneviyat düzeylerinin anksiyete, depresyon ve TSSB ile anlamlı düzeyde negatif ilişkili olduğunu ortaya koymuştur. Lojistik regresyon modelleri ise kadın cinsiyetinin, iş kaybının ve ekonomik durumdaki bozulmanın yüksek stres ve TSSB için güçlü birer risk faktörü olduğunu doğrulamıştır. Üçüncü sınıf öğrencilerinin ve yakınını kaybedenlerin anksiyete ve depresyon skorlarının belirgin şekilde yüksek olduğu tespit edilmiştir. İkinci dalgada ilk dalgaya kıyasla anksiyete ve stres seviyelerinde artış gözlenirken, fiziksel aktivite sürelerinde ciddi bir düşüş yaşandığı görülmüştür.
Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümleri, elde edilen bulguları küresel ve ulusal literatürdeki benzer araştırmalarla ilişkilendirerek kapsamlı bir değerlendirme sunmaktadır. Yazarlar, dindarlık, maneviyat ve fiziksel aktivite gibi unsurların travmatik olaylar karşısında tampon görevi görerek psikolojik dayanıklılığı desteklediğini vurgulamaktadır. İkinci dalgada artan TSSB ve intihar düşüncesi oranları, yükseköğretim kurumlarının ve kamu otoritesinin öğrencilere yönelik acil psikososyal ve ekonomik destek mekanizmaları geliştirmesi gerektiğini göstermektedir. Bu araştırma, salgının boylamsal etkilerini anlamak ve üniversitelerin rehberlik merkezleri için somut müdahale stratejileri oluşturmak adına literatür taramalarında temel bir kaynak niteliği taşımaktadır.
Bu çalışma, Türkiye'deki üniversite öğrencilerinde COVID-19 pandemisinin ikinci dalgası sırasında (Kasım-Aralık 2020) algılanan stres, anksiyete, depresyon ve TSSB yaygınlığını, demografik değişkenlere göre farklılıkları ve psikolojik sorunların sosyo-ekonomik yordayıcılarını belirlemeyi amaçlamaktadır(Aslan & Çınar, 2023).
Araştırmada, nicel-ampirik yöntem benimsenerek çevrim içi anket aracılığıyla Türkiye'nin farklı coğrafi bölgelerindeki yedi üniversiteden toplanan verilerle ilişkisel ve yordayıcı analizler gerçekleştirilmiştir(Aslan & Çınar, 2023).
Çalışma, stres-başa çıkma kuramsal çerçevesine, psikolojik dayanıklılık modellerine ve travma sonrası stres kuramına dayanmaktadır. Bireylerin dışsal tehditler (salgın, ekonomik kayıp, yakın kaybı) karşısında algıladıkları stres ile dindarlık, maneviyat, fiziksel aktivite gibi koruyucu faktörler arasındaki ilişkiyi ampirik düzeyde incelemektedir.
Çalışma, pandeminin yükseköğretim öğrencileri üzerindeki psikososyal etkilerini inceleyen uluslararası ve ulusal literatürü ele almaktadır. PSS-10, GAD-7, PHQ-9, PCL-C ve SWLS ölçekleri üzerinden dünya genelinde (ABD, Çin, Fransa, Bangladeş vb.) ve Türkiye'de yapılan önceki araştırmaların bulgularıyla karşılaştırmalı bir tartışma yürütmektedir.
Araştırma örneklemindeki üniversite öğrencilerinde yüksek algılanan stres (%84,2), klinik düzeyde anksiyete bozukluğu belirtileri (%36,2), depresyon belirtileri (%55,0) ve travma sonrası stres bozukluğu (%61,2) yaygınlığı tespit edilmiştir(Aslan & Çınar, 2023).
Öğrencilerin dindarlık ve maneviyat düzeyleri; anksiyete, depresyon ve travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) ile anlamlı derecede negatif yönlü bir ilişki sergilemektedir; dindarlık seviyesi yüksek olan öğrencilerin stres ve TSSB riski daha düşüktür(Aslan & Çınar, 2023).
Cinsiyet, medeni durum, yerleşim yeri, sınıf düzeyi, fiziksel aktivite, koronavirüs semptomları sergileme, yakın bir akrabanın ölümü, iş kaybı ve ekonomik durumdaki kötüleşme gibi değişkenler, öğrencilerin psikolojik sorunlarını yordamada anlamlı birer parametredir(Aslan & Çınar, 2023).
Depresyon ölçeğinde yer alan kendine zarar verme ve ölüm düşüncelerine yönelik maddeye verilen yanıtlar doğrultusunda, araştırmaya katılan üniversite öğrencilerinin %20,3'ünün ciddi düzeyde intihar riski altında olduğu belirlenmiştir(Aslan & Çınar, 2023).
Çalışmada elde edilen bulgular, Türkiye'deki üniversite öğrencilerinin COVID-19 pandemisinin ikinci dalgası sırasında son derece yüksek düzeyde algılanan stres (%84,2) ve travma sonrası stres bozukluğu (%61,2) belirtileri gösterdiğini ortaya koymaktadır. Yazarlar, bu durumun pandeminin beklenenden daha uzun sürmesi, akademik belirsizlikler, mezuniyet sonrası iş bulma kaygıları ve sosyal izolasyonun getirdiği psikolojik tükenmişlikle doğrudan ilişkili olduğunu belirtmektedir.
Ruh sağlığı göstergelerinin yordayıcılarına odaklanıldığında, dindarlık ve maneviyat düzeylerinin öğrencilerin stres, anksiyete ve TSSB belirtileriyle anlamlı şekilde negatif ilişkili olduğu saptanmıştır. Araştırmacılar, inanç sisteminin ve manevi pratiklerin bireyler için zorlayıcı yaşam krizlerinde koruyucu bir tampon işlevi gördüğünü, kadere olan inancın ve yaratıcıya sığınmanın psikolojik dayanıklılığı artıran önemli bir baş etme stratejisi olduğunu öne sürmektedir.
Pandemi döneminde yaşanan ekonomik şokların, iş kayıplarının ve hane halkı gelirindeki belirgin düşüşün öğrencilerin anksiyete ve depresyon düzeylerini dramatik düzeyde tırmandırdığı gözlenmiştir. Elde edilen bulgular literatürdeki diğer çalışmalarla kıyaslandığında, finansal kırılganlığın üniversite gençliğinin zihinsel iyi oluşu üzerindeki en yıkıcı yapısal faktörlerden biri olduğu ve bu durumun öğrencileri akademik hayattan uzaklaştırarak depresif süreçleri tetiklediği doğrulanmaktadır.
Fiziksel aktivite yetersizliği ve sosyal ilişkilerin zayıflaması da ruh sağlığındaki kötüleşmeyi açıklayan kritik etmenler olarak öne çıkmaktadır. Kısıtlamalar nedeniyle haftalık fiziksel aktivite süresi düşen öğrencilerin depresyon ve TSSB düzeylerinin yükseldiği, aile ve arkadaşlık ilişkilerindeki bozulmaların ise travmanın derinleşmesine yol açtığı tespit edilmiştir. Yazarlar, bu durumun çevrim içi destek ve uzaktan bilişsel davranışçı terapilerle desteklenmesi gerektiğini savunmaktadır.
Yazarlar, Türkiye'deki üniversite öğrencilerinin depresyon düzeylerinin (%55,0) Çin (%24) ve Fransa'daki (%29) öğrencilere göre anlamlı düzeyde daha yüksek olduğunu, ancak Bangladeş (%70) ve Amerika Birleşik Devletleri'ndeki (%55) öğrencilere göre görece daha iyi veya benzer seviyelerde olduğunu tartışarak literatürle karşılaştırma yapmaktadır(Aslan & Çınar, 2023).
COVID-19 pandemisinin ikinci dalgası sırasında Türkiye'deki üniversite öğrencilerinin ruh sağlığının anksiyete, depresyon ve özellikle son derece yüksek seyreden travma sonrası stres bozukluğu (%61,2) oranları nedeniyle ciddi bir tehdit altında olduğu sonuçuna ulaşılmıştır. Genç ve tek yaşayan öğrencilerin, köy gibi kırsal alanlarda ikamet edenlerin ve ailelerinde iş ile gelir kaybı yaşayanların psikolojik açıdan en yüksek riske sahip gruplar olduğu görülmüştür. Bu bağlamda, üniversitelerin ve kamu otoritelerinin, öğrencilere yönelik ekonomik ve psikoterapötik destek mekanizmalarını acilen devreye sokmaları ve manevi/fiziksel baş etme yöntemlerini destekleyici rehabilitasyon programları geliştirmeleri gerekmektedir(Aslan & Çınar, 2023).
Bu araştırma, küresel bir kriz anında (COVID-19 pandemisinin ikinci dalgası) genç yetişkinlerin ve üniversite öğrencilerinin ruh sağlığı dinamiklerini boylamsal bir perspektifle inceleyerek literatürde önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Pandeminin ilk dalgasında edinilen akut bulguların ötesine geçerek, sürecin kronikleşmesiyle birlikte ortaya çıkan yaygın anksiyete, depresyon ve özellikle travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) gibi daha kalıcı ve derin psikopatolojilerin yaygınlığını ve bunların altında yatan yapısal yordayıcıları ampirik verilerle ortaya koymaktadır. Ayrıca, maneviyat, dindarlık ve fiziksel aktivite gibi koruyucu faktörlerin kriz anlarındaki hafifletici rollerini sistemleştirerek literatüre kuramsal katkı sağlamaktadır.
Çalışma, önceki literatürde yer alan akut pandemi etkilerini inceleyen araştırmaların üzerine inşa edilmiştir. Özellikle pandeminin ilk dalgasında (Nisan-Mayıs 2020) gerçekleştirilen ilk aşama çalışmasının bulgularıyla doğrudan bir karşılaştırma (semi-replication) sunarak zaman içindeki psikolojik aşınmayı analiz eder. Önceki çalışmalarda çoğunlukla göz ardı edilen TSSB belirtileri, dindarlık/maneviyat düzeyleri ve intihar eğilimleri gibi daha ağır klinik göstergeleri analiz modeline dahil ederek önceki literatürü genişletir ve derinleştirir. Diğer ülkelerde yapılan öğrenci ruh sağlığı araştırmalarındaki (örneğin Çin, Bangladeş, ABD) yaygınlık oranlarıyla Türkiye verilerini karşılaştırarak coğrafi ve sosyo-kültürel farklılıkları belirginleştirir.
Bu makale, yükseköğretim öğrencilerinin kriz dönemlerindeki ruh sağlığı profillerini derleyen literatür taramalarına benzersiz ampirik veriler sunmaktadır. Pandeminin sadece bir sağlık krizi değil, aynı zamanda ekonomik ve sosyal bir travma kaynağı olduğunu; iş kayıpları, gelir yetersizliği ve yakınların ölümü gibi çok boyutlu stres faktörlerinin kümülatif etkileri üzerinden kanıtlamaktadır. Literatür taramalarına, dindarlık ve maneviyatın kriz yönetimindeki tampon (buffer) rolüne dair ampirik kanıtlar sağlayarak, gençlik psikolojisinde inanç temelli baş etme stratejilerinin kuramsal çerçeveye entegre edilmesine katkıda bulunur. Aynı zamanda intihar risk oranlarının yüksekliğini ortaya koyarak acil müdahale programlarının gerekliliğini vurgular.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · literatüre-review
Uzayan kriz dönemlerinde ve pandeminin ikinci dalgasında üniversite öğrencilerinde travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) son derece yüksek oranlara ulaşmaktadır.
Öğrencilerin %61,2'sinin klinik düzeyde TSSB belirtileri gösterdiğine dair net veriyi tez çalışmasının literatür kısmında travmanın kronikleşmesini açıklarken referans göstermek için kullanılır(Aslan & Çınar, 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makalede birinci sınıf öğrencilerinin son sınıf öğrencilerine kıyasla 4.5 kat daha fazla ciddi TSSB riski altında olduğunun saptanması (ev-l-3), bu hassas grubun uyum süreçlerinin derinlemesine ve zaman içinde izlenmesini gerekli kılmaktadır(Aslan & Çınar, 2023).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Genç ve üniversite eğitimine yeni başlayan birinci sınıf öğrencileri, üst sınıflara göre kriz dönemlerinde daha yüksek TSSB ve psikolojik stres riski taşımaktadır.
Birinci sınıf öğrencilerinin son sınıflara kıyasla 4.5 kat daha fazla ciddi TSSB riski altında olduğunu gösteren bulguyu tartışma bölümünde yaş ve deneyim faktörünü açıklarken kullanmak üzere referans verir(Aslan & Çınar, 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin dindarlık ve maneviyat düzeylerinin anksiyete, depresyon ve TSSB ile anlamlı derecede negatif ilişkili olduğunu saptayan bulgusu (ev-l-2), bu koruyucu mekanizmanın hangi sosyal ve çevresel faktörler aracılığıyla işlediğinin modellenmesini zorunlu kılmaktadır(Aslan & Çınar, 2023).
Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve
Bireysel dindarlık ve maneviyat düzeyleri, kriz dönemlerinde anksiyete, depresyon ve TSSB gelişimine karşı koruyucu bir tampon görevi üstlenmektedir.
Dindarlık ve maneviyat düzeylerinin ruh sağlığı sorunlarıyla negatif yönlü korelasyonlarını teorik çerçevede inanç temelli baş etme modellerini desteklemek amacıyla kullanır(Aslan & Çınar, 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin en çarpıcı bulgularından biri olan üniversite öğrencilerinde saptanan %61,2'lik son derece yüksek klinik TSSB yaygınlığı (ev-l-1), bu travmatik birikimin arkasındaki tetikleyici yapısal unsurların daha geniş ve sistematik olarak incelenmesini gerektirir(Aslan & Çınar, 2023).
Kovid-19 küresel salgını sürecinde yükseköğretim öğrencilerinin ve özellikle hemşirelik lisans öğrencilerinin yaşadığı ruh sağlığı sorunları uluslararası literatürde geniş biçimde tartışılmaktadır. Yoğun akademik baskı, klinik uygulama…
Yükseköğretim öğrencilerinin zihinsel iyilik hallerinde gözlenen düşüş ve artan psikolojik sıkıntılar, küresel ölçekte toplum sağlığı ve eğitim politikalarının temel tartışma alanlarından biri haline gelmiştir. Üniversite yaşamı;…
Küresel gıda sistemleri, sürdürülemez tüketim ve üretim uygulamaları nedeniyle ciddi bir çevresel tehdit oluştururken kronik hastalıkların artışında da önemli bir rol oynamaktadır. Sürdürülebilir gıda sistemlerine geçiş sürecinde…