Nicel araştırma makalesi incelemesi

Türkiye'nin Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi (Erzurum: Yakutiye ve Uzundere) Ichneumonidae (Hymenoptera) Türleri Üzerine Faunistik Bir Araştırma

Ichneumonidae (Hymenoptera) familyası, dünya genelinde tanımlanmış yaklaşık 25. 000 türü ve tahmin edilen 60. 000-100. 000 tür çeşitliliğiyle parazitoit yaban arılarının en büyük grubunu oluşturmaktadır. 439'a ulaşmıştır.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Gülnur BARİK & Saliha Çoruh
Yayın: Turkish Journal of Entomology
Tarih: 2023-03-28
DOI: 10.16970/entoted.1178705

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Parazitoit yaban arılarını içeren Ichneumonidae familyası, biyolojik mücadele potansiyelleri ve ekosistem dengesindeki kritik rolleri nedeniyle entomolojik araştırmalarda büyük önem taşımaktadır. Dünya genelinde yüksek tür çeşitliliğine sahip olan bu grubun Türkiye faunasındaki varlığı ve dağılımı son yıllardaki çalışmalarla genişlese de mikroklimal özellikler gösteren lokal alanlarda biyoçeşitlilik envanterlerinin tamamlanması halen gereklidir. Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan Erzurum ili, yüksek rakımı ve farklı iklim tiplerini barındıran vadileriyle faunistik açıdan zengin bir potansiyel sunmaktadır. Özellikle karasal iklimin hakim olduğu merkez ilçelerin yanı sıra Karadeniz ikliminin etkisindeki Uzundere gibi mikroklimal alanlar, böcek faunasının tespiti açısından özgün ekolojik koşullar sağlamaktadır.

Bu araştırmanın temel amacı, Erzurum ilinin Yakutiye ve Uzundere ilçelerinde 2020-2021 yılları Haziran-Kasım döneminde böcek atrapı yardımıyla toplanan Ichneumonidae türlerini ve bunların ekolojik/coğrafi dağılım özelliklerini belirlemektir. Araştırma kapsamında doğal bahçeler, meyve bahçeleri, tarım alanları ve yabancı ot topluluklarını içeren 10 farklı lokaliteden örnekler toplanmıştır. Yakalanan örneklerin tür teşhisleri, dijital makro fotoğrafçılık ve helikon odak birleştirme yazılımları kullanılarak uzman entomologlarca yapılmıştır. Ayrıca teşhis edilen türlerin yükselti aralıkları, mevsimsel dinamikleri, ziyaret ettikleri konukçu bitkiler ve Türkiye ile dünyadaki zoocoğrafik dağılımları ayrıntılı olarak kayıt altına alınarak sistematik bir envanter oluşturulmuştur.

Araştırma sonuçunda Cremastinae, Cryptinae, Ichneumoninae ve Pimplinae altfamilyalarına ait 14 cinsten toplam 232 örnek ayırt edilmiş ve 17 tür tespit edilmiştir. İncelemeler neticesinde Mesoleptus vigilatorius, Mesostenus funebris ve Cubocephalus associator türlerinin Türkiye faunası için ilk kez kayıt altına alındığı belirlenmiştir. Birey yoğunluğu açısından Pimplinae altfamilyasının öne çıktığı çalışmada, Scambus brevicornis 56 birey ve Pimpla spuria 49 birey ile en bol bulunan türler olmuştur. Örneklerin dikey dağılım analizinde 750-1000 metre rakım aralığı 12 tür ile en yüksek tür çeşitliliğini sergilerken, mevsimsel dinamiklerde en yüksek ergin aktivitesinin ve tür zenginliğinin Haziran ve Temmuz aylarında gerçekleştiği gözlemlenmiştir.

Elde edilen bulgular, Türkiye'deki Ichneumonidae biyoçeşitliliğine önemli bir katkı sunmakta ve bölgenin faunistik haritasını zenginleştirmektedir. Türkiye faunası için üç yeni kaydın yanı sıra Cryptus dianae ve Phygadeuon nitidus gibi nadir türlerin Erzurum'da tespiti, mikroklima alanlarının böcek taksonomisi açısından barındırdığı değeri açıkça göstermektedir. Bu çalışma, zararlı böceklerle biyolojik mücadelede potansiyel doğal düşman olan parazitoit türlerin doğal popülasyonlarını ve konukçu bitki ilişkilerini ortaya koyarak gelecekteki zirai mücadele ve koruma biyolojisi araştırmaları için temel bir veri kaynağı oluşturmaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışma, 2020-2021 yıllarının Haziran-Kasım ayları arasında Erzurum'un Yakutiye ve Uzundere ilçelerinden atrapla toplanan Ichneumonidae türlerini tespit etmek ve bu türlerin lokalite, rakım, mevsimsel dinamik ile konukçu bitki verilerini sunmak amacıyla yürütülmüştür(BARİK & Çoruh, 2023).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Bu çalışma, Erzurum ilinin Yakutiye ve Uzundere ilçelerinde belirlenen 10 farklı lokaliteden atrap yardımıyla toplanan Ichneumonidae örneklerinin taksonomik teşhisine, dikey dağılımına, mevsimsel dinamiklerine ve konukçu/ziyaret edilen bitki ilişkilerine dayanan nicel-ampirik faunistik bir araştırmadır(BARİK & Çoruh, 2023).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, biyoçeşitlilik envanteri ve böcek taksonomisi ilkelerine dayanmakta; parazitoit yaban arılarının ekolojik nişleri, konukçu-bitki etkileşimleri ve zoocoğrafik dağılım kalıpları çerçevesinde şekillenmektedir.

Makalenin ele aldığı literatür

Araştırma, Türkiye Ichneumonidae kataloğunu oluşturan Kolarov (1995) öncülüğündeki temel çalışmaları ve son 27 yılda tür sayısını 1.439'a çıkaran Çaylak ve Çoruh (2020a, b), Kıraç ve Gürbüz (2020), Kolarov ve ark. (2020, 2021) gibi araştırmacıların bölgesel faunistik yayınlarını ele almaktadır.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Türkiye'nin Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan Erzurum ili Yakutiye ve Uzundere ilçelerindeki doğal bahçeler, meyve bahçeleri, tarım arazileri ve yabancı ot vejetasyonundaki Ichneumonidae popülasyonları.
Örneklem veya araştırma materyali: 2020-2021 yılları Haziran-Kasım döneminde 10 farklı lokaliteden toplanan, Cremastinae, Cryptinae, Ichneumoninae ve Pimplinae altfamilyalarına ait 14 cins ve 17 türü temsil eden toplam 232 ergin Ichneumonidae bireyi.
Veri toplama süreci: Araştırmacı tarafından 2020 ve 2021 yaz sezonlarında atrapla ergin böceklerin toplanması; lokalite, koordinat, tarih, rakım ve ziyaret edilen bitki verilerinin arazi formlarına kaydedilmesi süreci.
Veri analiz yöntemi: Toplanan materyalin taksonomik Teşhisi, dijital makro fotoğraf çekim birimi ve Helicon Focus 6.7.1 odak birleştirme yazılımı kullanılarak görsel belgelemesi yapılmış; yükseklik aralıkları, mevsimsel bulunabilirlik ve coğrafi dağılım verileri yüzde ve frekans analizleriyle değerlendirilmiştir.

Faunistik çeşitlilikIchneumonidaeYeni kayıt türlerDikey dağılım (rakım)Mevsimsel dinamikZiyaret edilen bitkilerZoocoğrafik dağılım

Araştırmanın Bulguları

Araştırma kapsamında Erzurum ilinin Yakutiye ve Uzundere ilçelerinden toplanan 232 Ichneumonidae örneğinin incelenmesi sonuçunda, Cremastinae, Cryptinae, Ichneumoninae ve Pimplinae altfamilyalarına ait 14 cins altında toplam 17 tür teşhis edilmiş ve alanın faunistik çeşitliliği ortaya konmuştur(BARİK & Çoruh, 2023).

Teşhis edilen türlerden Mesoleptus vigilatorius, Mesostenus funebris ve Cubocephalus associator olmak üzere üç Ichneumonidae türü Türkiye faunası için ilk kez bu araştırmayla kaydedilerek ülkenin biyolojik çeşitlilik envanterine kazandırılmıştır(BARİK & Çoruh, 2023).

Birey bolluğu açısından Pimplinae altfamilyası öne çıkmış; toplam 56 birey ile Scambus brevicornis ve 49 birey ile Pimpla spuria en yüksek baskınlığa sahip türler olarak belirlenirken, Mesoleptus vigilatorius ve Mesostenus transfuga birer bireyle temsil edilmiştir(BARİK & Çoruh, 2023).

Dikey dağılım analizleri, incelenen türlerin en yüksek çeşitliliği 750-1000 metre rakım aralığında gösterdiğini (12 tür), mevsimsel dinamik incelemeleri ise türlerin ergin aktivitesinin ağırlıklı olarak Haziran ve Temmuz aylarında yoğunlaştığını doğrulamıştır(BARİK & Çoruh, 2023).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Erzurum'un Yakutiye ve Uzundere ilçelerinde yürütülen bu faunistik araştırma, bölgedeki Ichneumonidae familyasının 4 altfamilya, 14 cins ve 17 türden oluşan taksonomik yapısını ve 232 bireylik örneklem dağılımını açıkça göstermektedir. Elde edilen veriler, parazitoit arıların altfamilyalar düzeyindeki sayısal baskınlığını ve Pimplinae üyelerinin habitat uyumunu ortaya koymaktadır.

Yazarlar, türlerin ergin aktivitesinin ağırlıklı olarak Haziran ve Temmuz aylarında yoğunlaşmasını ve rakımsal farklılıklara göre biçimlenmesini iklimsel faktörlerin böcek bolluğu üzerindeki doğrudan etkisiyle açıklamaktadır. Mikroklima özelliği taşıyan Uzundere ile karasal iklimin hâkim olduğu Yakutiye arasındaki vejetasyon ve yükseklik farkları tür kompozisyonunu doğrudan yönlendirmektedir.

Elde edilen bulgular literatürle karşılaştırıldığında, Türkiye faunası için yeni kayıt olan üç türün yanı sıra önceden yalnızca tek bir ilden bilinen Cryptus dianae ve Phygadeuon nitidus gibi nadir türler için Erzurum'un ikinci kayıt lokalitesi olduğu vurgulanmaktadır. Ayrıca ergin dinamiklerindeki mevsimsel dalgalanmalar böcek aktivitesinde iklimsel etkiyi öne çıkaran önceki çalışmalarla desteklenmiştir.

Sonuç olarak, bu çalışmayla elde edilen faunistik, biyoçeşitlilik ve ekolojik veriler hem Doğu Anadolu bölgesinin entomolojik haritasına katkı sağlamakta hem de parazitoit Hymenoptera türlerinin biyolojik mücadele potansiyeli için temel veri sunmaktadır. Araştırma, Türkiye'nin henüz taranmamış farklı ekosistemlerinde benzer nitelikli çalışmaların yapılmasının önemini kanıtlamaktadır.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Makale, Türkiye Ichneumonidae faunasına ilişkin ilk kapsamlı katalog çalışmasını sunan Kolarov (1995) verileriyle karşılaştırma yaparak, o dönemde 383 olan kayıtlı tür sayısının son 27 yılda yürütülen faunistik ve taksonomik araştırmalarla 1439 tür seviyesine ulaştığını vurgulamaktadır(BARİK & Çoruh, 2023).

Yazarlar, ergin Ichneumonidae türlerinin mevsimsel dinamiklerindeki Haziran ve Temmuz ayı yoğunlaşmasını iklimsel koşulların böcek bolluğu ve aktivitesi üzerindeki güçlü etkisiyle açıklayarak Vasconcellos ve diğerlerinin (2010) mevsimsellik ve iklim etkileşimi bulgularıyla paralellik kurmaktadır(BARİK & Çoruh, 2023).

Türkiye faunası için nadir türler arasında yer alan Phygadeuon nitidus türünün daha önce yalnızca Bursa ilinden bildirildiği, bu araştırmada elde edilen örneklerle Erzurum ilinin söz konusu tür için Türkiye'deki ikinci lokalite olarak kayıtlara geçtiği belirtilerek Çaylak ve Çoruh (2020b) çalışmasıyla doğrudan ilişki kurulmuştur(BARİK & Çoruh, 2023).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Araştırma sonuçunda sunulan ekolojik, mevsimsel ve rakımsal verilerin, Türkiye Ichneumonidae familyasına dair gelecekte yürütülecek taksonomik ve biyolojik mücadele araştırmalarına temel bir rehber oluşturacağı değerlendirilmektedir. Ayrıca Türkiye'de henüz örnekleme yapılmamış bakir alanlarda gerçekleştirilecek kapsamlı saha çalışmalarının, mevcut tür sayısını ve zoocoğrafik dağılım verilerini önemli ölçüde artıracağı öngörülmektedir(BARİK & Çoruh, 2023).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu çalışma, Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan Erzurum ilinin Yakutiye ve Uzundere ilçelerindeki Ichneumonidae familyasına ait tür çeşitliliğini, dikey dağılımlarını, mevsimsel dinamiklerini ve ilişkili bitki türlerini sistematik biçimde ortaya koymaktadır. Biyoçeşitlilik literatüründe parazitoit yaban arılarının bölgesel taksonomik envanterini güncelleyen araştırma, Türkiye faunası için üç yeni tür kaydı sunarak ülke biyolojik çeşitlilik listesini genişletmektedir. İklimsel ve topografik farkların tür kompozisyonu üzerindeki etkilerini ampirik verilerle belgelemesi bakımından entomolojik literatürde tamamlayıcı ve taksonomik referans niteliği taşımaktadır.

Çalışma, Kolarov tarafından 1995 yılında yayımlanan ve Türkiye Ichneumonidae familyasını 383 türle özetleyen ilk kapsamlı kataloğun ardından geçen süre zarfında ulaşılan 1.439 türlük birikim hattında konumlanmaktadır. Çoruh ve Kolarov'un Doğu Anadolu ve çevresinde yürüttüğü taksonomik incelemelerin devamı niteliğindedir. Önceki araştırmalarda yalnızca tek bir ilde varlığı bildirilen Cryptus dianae ve Phygadeuon nitidus gibi nadir türlerin ikinci lokalite verilerini sunarak alanın faunistik haritasındaki boşlukları kapatmakta ve Vasconcellos ve arkadaşlarının iklim-böcek bolluğu ilişkisine dair kuramsal yaklaşımını Doğu Anadolu örnekleminde doğrulamaktadır.

Literatür taraması yapan araştırmacılar için bu eser, Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki mikroklimal alanlar ile karasal iklim alanları arasındaki parazitoit arı biyoçeşitlilik farklarını ampirik verilerle sunan güvenilir bir kaynak işlevi görür. Türkiye'deki Ichneumonidae taksonomisi üzerine yazılacak derleme veya tez çalışmalarında, Cremastinae, Cryptinae, Ichneumoninae ve Pimplinae altfamilyalarının yükseklik kuşaklarına göre dikey dağılım kalıplarını sentezlemek için temel referans oluşturur. Ayrıca türlerin ziyaret ettiği yabancı ot ve kültür bitkileri verileri, tarımsal ekosistemlerde zararlı kontrolü odaklı literatür taramalarına somut konukçu-vejetasyon bağlamı sağlar.

Kaynakça

Kolarov, J. (1995). A catalogue of the Turkish Ichneumonidae (Hymenoptera). Zeitschrift für Entomologie, 7(16), 137-188.
Vasconcellos, A., Andreazze, R., & Almeida, A. M. (2010). Seasonality of insects in the semi-arid Caatinga of northeastern Brazil. Revista Brasileira de Entomologia, 54(3), 471-476.
Çaylak, F. Z., & Çoruh, S. (2020b). Contribution to the knowledge of Ichneumonidae (Hymenoptera) of Bursa Uludağ National Park area including new records. Turkish Journal of Entomology, 43(4), 503-517.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Türkiye Ichneumonidae faunası son yıllarda yürütülen bölgesel taksonomik araştırmalarla sürekli güncellenmekte ve yeni tür kayıtlarıyla genişlemektedir.

Bu çalışma, Kolarov'un 1995'teki kataloğundan bu yana tür sayısının 1.439'a ulaştığını ve Erzurum'da tespit edilen 17 türden 3'ünün Türkiye faunası için yeni kayıt olduğunu belgeleyerek iddianı destekler(BARİK & Çoruh, 2023).

Uzundere Mikroklima Havzasında Ichneumonidae Türlerinin Yükseklik Gradyanına Bağlı Çeşitlilik ve Popülasyon Dinamikleri

Araştırma sorusu: Uzundere ilçesindeki farklı rakım kuşaklarında (750-1750 m) Ichneumonidae altfamilyalarının tür zenginliği ve mevsimsel bolluğu dikey iklim gradyanından nasıl etkilenmektedir?
Yöntem taslağı: Saha çalışması Uzundere havzasında belirlenecek 5 farklı yükseklik bandında yürütülecektir. Her bandı temsil eden lokalitelerde Mayıs-Ekim döneminde iki haftada bir atrap ve malaise tuzaklarıyla örnekleme yapılacaktır. Örneklem büyüklüğü güç analiziyle belirlenecek, tür çeşitliliği Shannon-Wiener indeksiyle, iklimsel değişkenlerin etkisi ise çok değişkenli regresyon analiziyle incelenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede toplanan 232 örneğin 12 türle en fazla 750-1000 m rakım aralığında yoğunlaştığı ve sıcaklık/vejetasyon farklarının mevsimsel dinamikleri etkilediği bulgusundan türetilmiştir(BARİK & Çoruh, 2023).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Parazitoit böceklerin ergin bolluğu ve mevsimsel aktivite kalıpları iklimsel koşullar ile vejetasyon yapısına bağlı olarak değişkenlik göstermektedir.

Erzurum'da ergin bireylerin ağırlıklı olarak Haziran ve Temmuz aylarında toplanması ve iklimsel faktörlerin böcek aktivitesi üzerindeki etkisinin tartışılması aşamasında somut saha verisi olarak kullanılır(BARİK & Çoruh, 2023).

Doğu Anadolu Bölgesi'nde Baskın Pimplinae Türlerinin (Scambus brevicornis ve Pimpla spuria) Tarımsal Ekosistemlerdeki Konukçu ve Bitki Ziyaret Tercihleri

Araştırma sorusu: Erzurum ve çevresindeki tarım alanları ile meyve bahçelerinde Scambus brevicornis ve Pimpla spuria türlerinin beslenme amacıyla ziyaret ettiği yabancı ot türleri ile parazitlediği zararlı Lepidoptera larvaları arasındaki ekolojik ilişki nasıldır?
Yöntem taslağı: Araştırma Erzurum'daki organik ve konvansiyonel tarım alanlarında yürütülecektir. Sezon boyunca hedeflenen yabancı ot ve kültür bitkilerinden görsel gözlem ve atrap yardımıyla ergiller toplanacak, alanda bulunan zararlı larvalar laboratuvara getirilerek parazitlenme oranları hesaplanacaktır. Nitel ve nicel veri doygunluğu sağlandıktan sonra veriler ki-kare bağımsızlık testiyle değerlendirilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Incelenen makalede Scambus brevicornis (56 birey) ve Pimpla spuria (49 birey) türlerinin alandaki en baskın türler olarak tespit edilmesi ve çok sayıda bitki familyasıyla ilişkili olduğunun bildirilmesinden türetilmiştir(BARİK & Çoruh, 2023).

Tez veya makalede kullanım · introduction

Türkiye'de henüz taranmamış farklı ekosistemlerde yürütülecek fauna çalışmaları böcek biyoçeşitlilik verilerini önemli ölçüde artırma potansiyeline sahiptir.

Yazarların sonuç kısmında dile getirdiği geleceğe yönelik öngörü ve bakir alanların taranması gerekliliği, yeni faunistik araştırma projelerinin gerekçe bölümünde referans gösterilebilir(BARİK & Çoruh, 2023).

Türkiye Faunasına Yeni Kaydedilen Mesoleptus vigilatorius, Mesostenus funebris ve Cubocephalus associator Türlerinin Moleküler Barkodlaması ve Filocoğrafik Analizi

Araştırma sorusu: Türkiye faunası için ilk kez kaydedilen üç Ichneumonidae türünün Batı Palearktik popülasyonları ile Doğu Anadolu popülasyonları arasındaki genetik uzaklık ve filocoğrafik ilişkiler COI gen bölgesi dizilemesiyle nasıl açıklanabilir?
Yöntem taslağı: Doğu Anadolu'nun farklı lokalitelerinden taze toplanan örneklerden DNA izolasyonu yapılacak, mitochondrial COI geni PCR yöntemiyle çoğaltılarak dizilenecektir. Elde edilen diziler GenBank verileriyle karşılaştırılarak Neighbor-Joining ve Maximum Likelihood ağaçları oluşturulacak, genetik mesafe Kimura 2-parameter modeliyle hesaplanacaktır.

Makaleyle bağlantısı: Makalede Mesoleptus vigilatorius, Mesostenus funebris ve Cubocephalus associator türlerinin Türkiye faunası için ilk kez kaydedilmiş olması ve bu türlerin zoocoğrafik kökenlerinin netleştirilmesi ihtiyacından türetilmiştir(BARİK & Çoruh, 2023).