Nicel araştırma makalesi incelemesi
İklim değişikliği ve küresel ısınma gibi çevre sorunları, sanayi kollarının yanı sıra spor endüstrisini de yakından ilgilendirmektedir. Spor sektörü, özellikle profesyonel liglerdeki yoğun müsabaka takvimleri nedeniyle takım ve taraftarların sürekli seyahat etmesini gerektiren, dolayısıyla ulaşım kaynaklı karbon emisyonlarının yoğun olduğu bir alandır.
Küresel iklim değişikliği ve çevresel bozulma, yirmi birinci yüzyılda insanlığın karşılaştığı en büyük tehditlerden biridir. Tüketim alışkanlıklarının değişmesi ve insan hareketliliğinin artması, atmosfere salınan karbondioksit emisyonlarının hızla yükselmesine yol açmaktadır. Son yıllarda bu çevresel kaygılar spor endüstrisi ve rekreasyon faaliyetleri çerçevesinde de yoğun şekilde tartışılmaktadır. Spor sektörü, özellikle profesyonel liglerdeki yoğun müsabaka takvimleri nedeniyle takım ve taraftarların sürekli seyahat etmesini gerektiren, dolayısıyla seyahat kaynaklı karbon ayak izinin en yoğun olduğu alanlardan biridir. Ancak ulusal basketbol liglerinde seyahat biçimlerinden kaynaklanan karbon ayak izinin karşılaştırmalı olarak analiz edilmesi literatürde yeterince ele alınmamış önemli bir araştırma sorunudur.
Çalışmanın temel amacı, 2021-22 normal sezonunda Türkiye ve Litvanya ulusal basketbol liglerindeki takımların deplasman yölçuluklarından kaynaklanan karbon ayak izini hesaplamak ve iki ülkenin çevresel etkilerini karşılaştırmalı olarak değerlendirmektir. Nicel-ampirik tasarımda yürütülen çalışmada, Türkiye Basketbol Süper Ligi'nden 16 takım ve Litvanya Basketbol Ligi'nden 11 takımın seyahat mesafeleri, tercih ettikleri ulaşım araçları (uçak ve otobüs) ve fikstür bilgileri veri seti olarak kullanılmıştır. Karbon ayak izi hesaplamalarında, Birleşik Krallık Hükümeti Şirket Raporlaması Sera Gazı Dönüşüm Faktörleri (GOV.UK, 2023) raporundaki emisyon katsayıları ve IPCC emisyon faktörleri kullanılmıştır. Yölçu başına uçak için 0.2445 kg CO2e, otobüs için ise 0.0965 kg CO2e katsayısı temel alınarak toplam ve kişi başı emisyonlar hesaplanmıştır.
Bulgulara göre, iki ülkedeki basketbol takımlarının seyahatlerinden kaynaklanan toplam karbon ayak izi 53.029 ton olarak hesaplanmıştır. Türkiye'deki takımların toplam seyahat mesafesi 228.157 km olup, bu seyahatlerin yarattığı karbon ayak izi 48.164 ton (kişi başına 0.11148 kg) olarak belirlenmiştir. Türkiye'deki emisyonun %89.64'ü (43.179 ton) uçak seyahatlerinden kaynaklanmıştır. Litvanya'daki takımların toplam seyahat mesafesi ise 50.424 km olup, tüm seyahatler otobüsle gerçekleştirilmiş ve toplam karbon ayak izi 4.865 ton (kişi başına 0.02010 kg) olarak bulunmuştur. Litvanya'nın coğrafi olarak daha küçük olması ve seyahatlerin sadece otobüsle yapılması emisyon miktarını ciddi düzeyde düşürmüştür.
Elde edilen sonuçlar, seyahat planlamalarının çevresel sürdürülebilirlik açısından kritik önemini göstermektedir. Havayolu seyahatlerinin azaltılarak, seyahat gereksinimini minimize eden lig fikstürlerinin tasarlanması, temiz enerji kullanan yeşil araçların yaygınlaştırılması ve kulüp yöneticilerinin bilinçlendirilmesi gibi stratejiler önerilmektedir. Bu çalışma, ulusal liglerdeki basketbol takımlarının ulaşımdan kaynaklanan karbon ayak izine odaklanarak spor yönetimi ve çevre bilimleri literatürüne önemli katkılar sunmaktadır. Elde edilen somut ampirik bulgular, gelecek dönemdeki sürdürülebilir spor politikalarının belirlenmesinde karar vericiler ve federasyonlar için yol gösterici niteliktedir.
Bu çalışmanın amacı, 2021-22 sezonunda Türkiye ve Litvanya ulusal basketbol liglerinde mücadele eden takımların seyahatlerinden kaynaklanan karbon ayak izlerini hesaplamak ve karşılaştırmalı bir analiz sunmaktır(Vienažindienė et al., 2023).
Bu çalışma, 2021-22 sezonunda Türkiye ve Litvanya ulusal basketbol liglerinde mücadele eden takımların seyahatlerinden kaynaklanan karbon ayak izlerini hesaplamak ve karşılaştırmalı bir analiz sunarak literatürdeki boşluğu doldurmayı amaçlayan nicel ve ampirik bir araştırmadır(Vienažindienė et al., 2023).
Çalışma, insan faaliyetlerinin ekolojik sistemler üzerindeki etkilerini değerlendiren 'yaşam döngüsü değerlendirmesi' (life cycle assessment) yaklaşımına ve bireylerin sağlıklı ve güvenli bir çevrede yaşama hakkını güvence altına alan 'temiz çevre hakkı' (right to a clean environment) kuramsal zeminine dayanmaktadır. Bu kapsamda, spor endüstrisinin çevresel sürdürülebilirlik ilkeleri çerçevesinde yeşil işletme stratejileri ve çevre dostu yönetim yaklaşımları geliştirmesi gerektiği savunulmaktadır.
Çalışma kapsamında spor endüstrisinin çevresel etkileri, özellikle büyük spor organizasyonları ve profesyonel liglerdeki seyahatlerin karbon ayak izine etkileri ele alınmaktadır. Literatürde Collins ve Flynn (2008) ile Collins ve ark. (2009) tarafından yapılan büyük spor etkinliklerinin karbon emisyonu analizleri; Pereira ve ark. (2019) tarafından İngiliz Premier Ligi takımları üzerine yürütülen çalışma; ve interkolonyal basketbol şampiyonaları üzerine Cooper ve McCullough (2021) tarafından gerçekleştirilen seyahat emisyonu araştırmaları temel referanslar olarak tartışılmaktadır. Ayrıca çevre hakkı bağlamında uluslararası sözleşmeler (Aarhus, Kyoto, Rio ve Stockholm Beyannameleri) de literatür zemininde değerlendirilmiştir.
Türkiye ve Litvanya ulusal basketbol liglerindeki takımların 2021-22 sezonundaki seyahatlerinden kaynaklanan toplam karbon ayak izi 53.029 ton, kişi başı ortalama ise 0,07867 kg olarak hesaplanmıştır(Vienažindienė et al., 2023).
Türkiye basketbol ligi takımlarının 2021-22 sezonunda gerçekleştirdiği seyahatlerden kaynaklanan toplam karbon ayak izi 48.164 ton olup, bu miktarın %89,64'ü (43.179 ton) uçak seyahatlerinden kaynaklanmıştır(Vienažindienė et al., 2023).
Litvanya basketbol ligi takımlarının 2021-22 sezonunda kaydedilen toplam karbon ayak izi 4.865 ton olarak belirlenmiş olup, ülkenin coğrafi küçüklüğü nedeniyle tüm seyahatler otobüsle yapılmıştır(Vienažindienė et al., 2023).
Türkiye ve Litvanya arasındaki karbon ayak izi farklılığının temel nedeni, Türkiye'deki takımların büyük ölçüde uçak seyahati kullanması, Litvanya'daki takımların ise kısa mesafeler nedeniyle sadece otobüsle seyahat etmesidir. Bu durum, coğrafi alanın ve ligin yapısının karbon emisyonları üzerindeki etkisini açıkça göstermektedir(Vienažindienė et al., 2023).
İncelenen çalışma, Türkiye ve Litvanya ulusal basketbol liglerindeki takımların 2021-22 sezonundaki seyahatlerinden kaynaklanan karbon ayak izini kapsamlı bir şekilde ortaya koymaktadır. Toplam 53.029 tonluk karbon ayak izi ve Türkiye'deki uçak seyahatlerinin bu toplamdaki %89,64'lük payı, spor sektöründe ulaşımın çevresel etkilerinin büyüklüğünü ve özellikle hava yolu taşımacılığının dominant rolünü net bir şekilde gözler önüne sermektedir. Bu bulgu, yoğun fikstürlere sahip profesyonel spor dallarında sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşılmasının ne kadar kritik olduğunu göstermektedir.
Yazarlar, Türkiye ile Litvanya arasındaki karbon ayak izi farkını coğrafi büyüklük ve seyahat tercihleriyle açıklamaktadır. Litvanya'nın daha küçük bir ülke olması ve şehirlerarası mesafelerin kısa olması nedeniyle takımların sadece otobüs kullanması, karbon emisyonlarının Türkiye'ye kıyasla çok daha düşük olmasının ana nedenidir. Türkiye'de ise ülkenin geniş coğrafyası nedeniyle uçak seyahatlerinin kaçınılmaz hale gelmesi, emisyonların yüksekliğine yol açmaktadır. Bu analiz, ülkelerin coğrafi ve lojistik yapısının spor faaliyetlerinden kaynaklanan çevresel etkiyi doğrudan etkilediğini vurgulamaktadır.
Bu çalışmanın bulguları, literatürdeki diğer spor dalları ve organizasyonlara ilişkin karbon ayak izi çalışmalarıyla tutarlılık göstermekle birlikte, bazı durumlarda önemli farklılıklar da sergilemektedir. Örneğin, Cooper ve McCullough (2021) tarafından kolejlerarası basketbol müsabakaları için belirlenen kişi başı 500 kg'lık ortalamanın aksine, bu çalışmada kişi başı ortalama 0,07867 kg gibi oldukça düşük bir değer elde edilmiştir. Bu durum, farklı liglerin operasyonel yapılarındaki çeşitliliği ve hesaplama metodolojilerindeki nüansları işaret edebilir. Ayrıca, Pereira ve arkadaşlarının (2019) İngiliz Premier Ligi için bulduğu 1.134 tonluk toplam karbon ayak izi, bu çalışmadaki 53.029 tonluk toplamın altında kalmakta, futbol ve basketbol gibi farklı sporların seyahat düzenlemelerinin farklı çevresel sonuçlar doğurduğunu göstermektedir.
Sonuç olarak, makale, basketbol sektöründe sürdürülebilirliğin sağlanması için somut politika önerileri sunmaktadır. Lig takvimlerinin yeniden düzenlenmesi, yeşil enerji kullanan araçların teşvik edilmesi ve federasyonlara özel çevresel politikaların oluşturulması gibi tedbirler, karbon ayak izini azaltmada önemli adımlar olabilir. Özellikle uluslararası müsabakalarda uçak seyahatlerinin kaçınılmazlığına rağmen, tarifeli uçuşların özel uçuşlara tercih edilmesi ve takımların grup sayılarının optimize edilmesi gibi pratik çözümlerle çevresel etkilerin minimize edilebileceği öne sürülmektedir. Bu öneriler, spor sektörünün çevresel sorumluluklarını yerine getirmesi için yol gösterici niteliktedir.
Çalışmanın bulguları, Cooper ve McCullough (2021) tarafından 2019 ulusal kolejlerarası erkekler basketbol müsabakalarının karbon ayak izi hesaplamalarıyla karşılaştırıldığında, Türkiye ve Litvanya takımlarının kişi başına düşen ortalama karbon ayak izinin (0.07867 kg) bu çalışmadaki 500 kg'lık ortalamadan belirgin şekilde düşük olduğu görülmektedir. Bu farklılık, incelenen liglerin yapısı ve seyahat sıklığı ile ilgili olabilir(Vienažindienė et al., 2023).
Pereira ve arkadaşları (2019) tarafından İngiliz Premier Ligi takımlarının bir sezonluk karbon ayak izine odaklanan çalışmada 2016/17 sezonunda yaklaşık 1.134 ton CO2-eşdeğeri üretildiği belirtilirken, bu bulgu mevcut çalışmanın toplam 53.029 tonluk karbon ayak iziyle karşılaştırıldığında daha düşük bir değere işaret etmektedir. Bu durum, basketbol ve futbol gibi farklı spor dallarının ve lig yapılarının karbon ayak izi üzerindeki etkilerini ortaya koymaktadır(Vienažindienė et al., 2023).
Perkumiene ve arkadaşları (2023) tarafından Türkiye ve Litvanya'daki buz hokeyi lig takımlarının seyahatlerinden kaynaklanan karbon ayak izinin ortalama kişi başı 88,23 kg olarak hesaplanması, mevcut basketbol çalışmasındaki kişi başı 0,07867 kg ortalamadan önemli ölçüde yüksek bir değer sunmaktadır. Bu karşılaştırma, buz sporlarının özel ihtiyaçları ve seyahat düzenlemeleri nedeniyle farklı spor dalları arasındaki emisyon farklılıklarını vurgulamaktadır(Vienažindienė et al., 2023).
Basketbol, yoğun rekabet takvimi nedeniyle ulaşımla ilişkili karbon ayak izinin önemli bir kaynağını oluşturmaktadır. Türkiye ve Litvanya için hesaplanan 53.029 tonluk toplam karbon ayak izi, tek bir sezonluk seyahatlerin çevre üzerindeki olumsuz etkilerine dair önemli ipuçları vermektedir. Seyahate dayalı emisyonları azaltmak için lig takvimlerinin daha az seyahat içerecek şekilde düzenlenmesi, yeşil ve temiz enerji kullanan (elektrikli) araçların yaygınlaştırılması, kulüp yöneticilerinin farkındalığının artırılması, basketbol federasyonlarına özel çevresel değerlendirme politikalarının geliştirilmesi ve farkındalık ile eğitim faaliyetleri aracılığıyla işbirliğinin artırılması, sürdürülebilir çevre ve basketbol hedefleri için uygulanabilir çözümler olarak öne çıkmaktadır(Vienažindienė et al., 2023).
Bu çalışma, spor endüstrisinde sürdürülebilirlik ve karbon ayak izi literatürüne özellikle ulusal basketbol ligleri düzeyinde ampirik veriler sağlayarak özgün bir katkıda bulunmaktadır. Spor bilimleri literatüründe genellikle büyük ölçekli ve tek seferlik küresel organizasyonların çevresel etkileri araştırılırken, bu araştırma iki ülkenin profesyonel lig yapısını tüm bir sezon boyunca takip ederek lojistik ve seyahat modellerinin karbon emisyonu üzerindeki uzun vadeli etkilerini karşılaştırmalı olarak analiz etmektedir. Bu yönüyle spor organizasyonlarının sürdürülebilirlik politikalarını daha gerçekçi bir temele oturtmaktadır.
Araştırma, önceki literatürde yer alan ve spor etkinliklerinde seyahatin toplam karbon ayak izinin en büyük bileşeni olduğunu savunan teorik ve ampirik çalışmalarla doğrudan ilişki kurmaktadır. Cooper ve McCullough (2021) ile Pereira ve arkadaşlarının (2019) seyahat emisyonları üzerine yaptıkları saptamaları destekleyen çalışma, ülkelerin coğrafi büyüklüğü ve lojistik altyapısının ulaşım tercihlerini nasıl doğrudan şekillendirdiğini göstererek literatürü genişletmektedir. Özellikle Litvanya ve Türkiye örnekleri üzerinden hava yolu ve kara yolu kullanımının emisyon farklarını ampirik olarak kanıtlaması bakımından önceki çalışmalardan ayrışmaktadır.
Bu araştırma, spor yönetimi ve sürdürülebilirlik alanında yapılacak sistematik literatür taraması çalışmalarına metodolojik ve ampirik bir referans sunmaktadır. Bir lig sezonundaki tüm seyahat verilerinin araç türüne göre ayrıştırılması ve IPCC emisyon faktörleriyle Scope 3 düzeyinde hesaplanması, gelecekte yapılacak benzer çalışmalar için standart bir değerlendirme protokolü oluşturmaktadır. Ayrıca, spor federasyonlarının karbon dostu yeşil lig planlama süreçlerinde ve çevre koruma politikaları geliştirmelerinde ihtiyaç duyulan ampirik karşılaştırma verilerini sağlayarak politika yapıcıların kararlarını destekleyici bir literatür katkısı sunmaktadır.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · literatüre-review
Ulaşım tercihleri, spor liglerinin ve kulüplerin toplam karbon ayak izinin en büyük ve en kritik belirleyicisidir.
Bu makalede sunulan, Türkiye ligi takımlarının toplam karbon emisyonunun yüzde 89,64'ünün hava yolu ulaşımından kaynaklandığı verisiyle bu iddia doğrudan desteklenebilir(Vienažindienė et al., 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makalede basketbol takımları için uygulanan seyahat mesafesi ve araç emisyon faktörü temelli hesaplama metodolojisi, voleybol gibi benzer fikstür yoğunluğuna sahip başka bir takım sporuna uyarlanarak ulusal literatürü genişletmeyi amaçlamaktadır(Vienažindienė et al., 2023).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Liglerin coğrafi ölçeği ve lojistik altyapısı, spor faaliyetlerinden kaynaklanan karbon ayak izini doğrudan şekillendirmektedir.
Litvanya ve Türkiye arasındaki mesafe ve ulaşım aracı (otobüs vs. uçak) farkından doğan emisyon karşılaştırması, coğrafi yapının çevresel etki üzerindeki rolünü savunmak için kanıt sunar(Vienažindienė et al., 2023).
Makaleyle bağlantısı: Yazarların sonuç kısmında belirttiği, kulüp yöneticilerinin farkındalığının artırılması ve federasyonlara özgü çevre değerlendirme politikalarının geliştirilmesi çağrısından yola çıkarak bu farkındalık düzeyinin ampirik olarak ölçülmesi hedeflenmektedir(Vienažindienė et al., 2023).
Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve
Spor yönetiminde sürdürülebilirliğin sağlanması, fikstür ve takvim planlamasının yeşil lojistik yaklaşımlarıyla ele alınmasını gerektirir.
Yazarların makalenin sonuç kısmında sunduğu, lig kalenderlerinin daha az seyahat içerecek şekilde optimize edilmesi ve yeşil enerji kullanan araçların teşviki önerisi bu kuramsal iddiayı temellendirir(Vienažindienė et al., 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makalede dile getirilen lig takvimlerinin daha az seyahat gerektirecek şekilde düzenlenmesi önerisine yönelik somut, matematiksel ve uygulanabilir bir optimizasyon modeli geliştirmeyi hedeflemektedir(Vienažindienė et al., 2023).
Komur madenciligi, yüksek kaza riski ve agir çalışma kosullari nedeniyle iş gücu kaybinin ve operasyonel belirsizliklerin en yoğun yasandigi sektörlerden biridir. Cin'in dijital dönüşum hamleleri doğrultusunda komur madenlerinde is…
Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri (SKH), küresel ölçekte ekonomik büyümeyi, sosyal kapsayıcılığı ve çevresel sürdürülebilirliği bir arada sağlamayı hedefleyen evrensel bir eylem çerçevesi sunmaktadır. Ancak bu hedeflerin uygulanması,…
Gelismekte olan sermaye piyasalarinda hisse senedi fiyatlarinin bireysel sirket bilgilerinden ziyade genel piyasa hareketleriyle birlikte hareket etmesi, yani fiyat eszamanliligi, piyasa etkinliğini ve surdurulebirligini olumsuz…