Derviş Mehmed Efendi ve 1755 Tarihli Rusya Sefâretnâmesi'nin Diplomatik ve Tarihsel Analizi

Osmanlı Devleti'nin dış dünya ile olan etkileşiminde diplomatik temsilin kurumsallaşması, özellikle 18. yüzyılda hayati bir önem kazanmıştır. Klasik dönemde tek taraflı bir üstünlük anlayışıyla yürütülen dış ilişkiler, bu yüzyılda Avrupa devletlerinin yükselişiyle birlikte mütekabiliyet esasına dayalı bir yapıya evrilmeye başlamıştır. Bu dönüşümün en önemli çıktılarından biri olan sefâretnâmeler, görevlendirilen elçilerin geçtikleri yolları, görüştükleri devlet adamlarını ve ziyaret ettikleri ülkenin teknik kapasitesini raporladıkları stratejik metinlerdir. İncelenen çalışma, 1755 yılında tahta çıkan III. Osman'ın cülusunu bildirmek üzere Rusya'ya gönderilen Derviş Mehmed Efendi'nin raporunu, Osmanlı'nın genişleme döneminden savunma ve denge dönemine geçişindeki bilgi toplama faaliyetlerinin bir parçası olarak konumlandırır.

Çalışmanın temel odağını, Fatih Millet Kütüphanesi'nde 829 numara ile kayıtlı bulunan ve daha önce müstakil bir eser olarak yayımlanmamış olan Derviş Mehmed Efendi’nin Rusya Sefâretnâmesi oluşturmaktadır. Nitel araştırma yöntemleri çerçevesinde kurgulanan makalede, el yazması metnin transkripsiyonu yapılarak orijinal görüntülerle birlikte sunulmuştur. Yazar, elçinin görevlendirilme sürecinden başlayarak, İstanbul'dan Petersburg'a uzanan yölçuluk rotasını, diplomatik protokollerin uygulanış biçimini ve karşılama törenlerini detaylı bir şekilde analiz etmektedir. Bu süreçte sadece resmi yazışmalar değil, aynı zamanda elçinin maiyetindeki sır kâtibi tarafından kaleme alınan gözlemler de tarihsel bir süzgeçten geçirilerek dönemin siyasi atmosferi ile ilişkilendirilmektedir.

Araştırma sonuçunda elde edilen veriler, Derviş Mehmed Efendi'nin sefâretinin sadece bir cülus tebliği olmadığını, aynı zamanda Rusya'nın modernleşme çabalarını yerinde gözlemleme amacı taşıdığını ortaya koymaktadır. Elçinin raporunda Kiev, Moskova ve Petersburg gibi şehirlerin mimari yapıları, savunma sistemleri ve özellikle Tula'daki su gücüyle çalışan askeri imalathaneler hakkındaki teknik detaylar dikkat çekicidir. Petersburg Tersanesi’nde görülen kalyonlar ve Rus askerlerinin deniz eğitimi hakkındaki bilgiler, Osmanlı bürokrasisinin rakip devletin askeri kapasitesine yönelik ilgisini kanıtlamaktadır. Ayrıca, Çariçe Elizabeth Petrovna ile gerçekleştirilen görüşmelerce uygulanan diplomatik inceliklerin, devletin onurunu koruma noktasındaki titizliği yansıttığı tespit edilmiştir.

Sonuç olarak bu çalışma, 1739 Belgrad Antlaşması sonrasındaki uzun barış döneminde Osmanlı-Rus ilişkilerinin seyrini anlamak bakımından literatüre özgün bir katkı sunmaktadır. Derviş Mehmed Efendi'nin sunduğu bu rapor, 18. yüzyılın ortalarında Rusya'nın lojistik imkânları, ulaşım ağları ve kentsel dönüşümü hakkında birinci elden tanıklıklar içermektedir. Makalenin literatür taramasındaki anlamı, bugüne kadar yalnızca lisansüstü tezlerde atıf yapılan veya kütüphane raflarında bekleyen birincil kaynağı gün yüzüne çıkararak, Osmanlı diplomasi tarihinin eksik bir halkasını tamamlamasıdır. Bu bağlamda eser, tarihçiler için hem bir seyahatname hem de askeri-teknik bir rapor niteliği taşıyarak, dönemin modernleşme sancılarını ve devletlerarası rekabetin sivil yansımalarını anlamlandırmayı kolaylaştırmaktadır.

Osmanlı Devleti’nde elçilerin görevleri sırasında tuttukları raporlar olan sefâretnâmeler, dış politika hakkında bilgi vermenin yanı sıra gidilen ülkenin eğitim, ekonomi, teknoloji ve idari yapısına dair zengin gözlemler barındırmaktadır. Bu bağlamda incelenen Derviş Mehmed Efendi’nin 1755 tarihli Rusya Sefâretnâmesi, Osmanlı elçisinin gözünden dönemin Rusya başkentindeki yapılaşma ve askeri kapasiteyi somut örneklerle ortaya koymaktadır.

Yazar, elçinin İstanbul’dan Petersburg’a kadar takip ettiği güzergahı, Bender ve Kiev üzerinden geçen seyahat aşamalarını ve Rus makamlarıyla gerçekleştirilen protokol görüşmelerini arşiv kayıtlarına dayanarak aktarmaktadır. Heyetin Rus sarayında padişahın nâmesini sunuş merasimi, Osmanlı diplomasisinin onurunu koruyan al-kâdimu yüzâru ilkesi çerçevesinde değerlendirilmiştir.

Literatürde sefâretnâmelerin siyasi içerikten ziyade daha çok seyahatname niteliği taşıdığı yönündeki eleştiriler hatırlatılmakla birlikte, bu tür metinlerin Osmanlı modernleşme ve değişim hareketlerine etkileri önceki araştırmacılara atıfta bulunularak tartışılmıştır. 18. yüzyılın diplomasi devri olarak anılması, Osmanlı devlet adamlarının Avrupa ve Rusya’yı gözlemleyip kayda geçirme eğilimini artırmıştır.

Sonuç olarak, Fatih Millet Kütüphanesi’ndeki yazma nüshası transkript edilerek yayımlanan bu sefâretnâme, 1739 Belgrad Antlaşması sonrasındaki otuz yıllık barış döneminde Osmanlı-Rus ilişkilerinin karakterini anlamak açısından önemli bir boşluğu doldurmakta ve gelecek araştırmalara zemin hazırlamaktadır.

Yazar, sefâretnâmelerin sayısının azlığı ve yazılış geleneklerinin kökeni konusunda Faik Reşit Unat’ın eserindeki tespitleri desteklemekte, bu raporların 17. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yoğunlaştığını belirtmektedir (BAŞ, 2024).

Bu akademik çalışma, Osmanlı Devleti'nin dış politika geleneklerini, elçi atama mekanizmalarını ve komşu devletlerle yürütülen diplomatik ilişkilerin seyrini anlamak isteyen araştırmacılar için temel başvuru kaynakları arasında yer almaktadır. Özellikle on sekizinci yüzyılda Avrupa ve Rusya'da yaşanan siyasi, askeri ve idari dönüşümlerin Osmanlı bürokrasisi tarafından nasıl algılandığını, yazılı metinler üzerinden inceleyen araştırmalarda birincil düzeyde veri sağlayan bir kaynak işlevi görmektedir. Sefâretnâme metinlerinin edebi ve tarihi türler arasındaki konumunu tartışan literatürde, metnin içerdiği somut gözlemler elçilik tarihi çalışmalarına ampirik zemin sunmaktadır.

Çalışma, daha önceki akademik literatürde adı geçen ancak müstakil bir yayına dönüştürülmemiş olan Fatih Millet Kütüphanesi kayıtlı yazma nüshayı merkeze alarak önceki araştırmaların bıraktığı eksikliği gidermektedir. Faik Reşit Unat ve Kemal Beydilli gibi araştırmacıların sefâretnâmeler üzerine kurduğu genel tipoloji ve tasnif çalışmalarını, Derviş Mehmed Efendi özelindeki somut verilerle derinleştirmektedir. Ayrıca Osmanlı-Rus ilişkilerinin on sekizinci yüzyıldaki seyrini inceleyen tezlerde dağınık halde bulunan arşiv referanslarını tek bir metin etrafında bütüncül bir yaklaşımla bir araya getirmektedir.

Literatür taraması yapan araştırmacılara on sekizinci yüzyılın ortalarında Osmanlı diplomatlarının Rusya coğrafyasında karşılaştıkları askeri, teknik ve kurumsal yapıları birinci elden gözlemlerle sunarak katkı sağlamaktadır. Metnin sonunda yer alan orijinal görsel ve transkript edilmiş veriler, sonraki araştırmacıların metin karşılaştırması yapmasına ve diplomatik dilin evrimini izlemesine olanak tanımaktadır. Böylece benzer konularda yürütülecek tez ve makale çalışmalarına hem metodolojik bir rehber hem de yeni bir kaynak metin kazandırmaktadır.