Türk Yükseköğretiminde Uluslararası Araştırma İş Birlikleri: Bireysel, Mesleki ve Kurumsal Faktörlerin Rolü

Yükseköğretimde uluslararasılaşma, küreselleşmenin etkisiyle birlikte hem üniversiteler hem de akademisyenler üzerinde uluslararası araştırma iş birliklerine katılma yönünde artan bir baskı yaratmaktadır. Bilgi ekonomisinde rekabet gücünün bir göstergesi olarak kabul edilen uluslararası yayın ve projeler, kurumsal prestijin ve bireysel akademik meşruiyetin anahtarı konumundadır. Ancak küresel bilgi üretimindeki Batı hegemonyası ve merkez-çevre kutuplaşması, gelişmekte olan ülkelerdeki araştırmacıların bu süreçlere entegrasyonunda yapısal zorluklar ortaya çıkarmaktadır. Türkiye gibi merkeziyetçi ve hızlı büyüme sancıları çeken yükseköğretim sistemlerinde, akademisyenlerin uluslararası iş birliklerine katılım dinamiklerinin ve bu dinamikleri şekillendiren çok boyutlu engellerin ampirik olarak incelenmesi, hem politika yapıcılar hem de kurumsal liderler için kritik bir gereksinim haline gelmiştir.

Bu gereksinimden yola çıkan çalışmanın temel amacı, Türk yükseköğretim sisteminde görev yapan akademisyenlerin uluslararası araştırma iş birliklerini etkileyen bireysel, mesleki ve kurumsal faktörleri ampirik olarak çözümlemektir. Araştırmada, uluslararası karşılaştırmalı bir proje olan Bilgi Tabanlı Toplumda Akademik Meslek (APIKS) anketinin Türkiye verilerinden yararlanılmıştır. Nicel araştırma desenlerinden ilişkisel tarama modelinin benimsendiği çalışmanın örneklemini, Türkiye genelindeki 78 üniversitede görev yapan ve aktif olarak araştırma faaliyetlerinde bulunan 1554 akademisyen oluşturmaktadır. Verilerin analizinde, değişkenler arasındaki ilişkileri test etmek amacıyla ki-kare bağımsızlık testi kullanılmış; uluslararası iş birliği kurma davranışını yordayan faktörlerin belirlenmesinde ise ikili lojistik regresyon analizi uygulanarak kapsamlı bir analiz modeli kurulmuştur.

Yapılan istatistiksel analizler sonuçunda elde edilen bulgular, küreselleşme eğilimlerine rağmen Türk akademisyenlerin yaklaşık yarısının (%51.4) uluslararası araştırma iş birliği gerçekleştirmediğini ortaya koymaktadır. Lojistik regresyon analizi sonuçlarına göre, bireysel düzeyde cinsiyet ve yaşın doğrudan yordayıcı bir etkisi bulunmazken, mesleki ve kurumsal faktörler iş birliği davranışını güçlü biçimde şekillendirmektedir. Doktora derecesini yurt dışından almış olmak, profesör unvanına sahip olmak, multidisipliner veya uluslararası odaklı araştırma yönelimini benimsemek ve vakıf üniversitelerinde çalışıyor olmak uluslararası iş birliği kurma olasılığını anlamlı derecede artırmaktadır. Buna karşın, doktorasını Türkiye'de tamamlamış olmak, eğitim odaklı bir akademik yönelime sahip olmak ve devlet üniversitelerinde görev yapmak uluslararası iş birliği üzerinde negatif yönlü bir etkiye sahiptir.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümü, elde edilen bulguları Karmaşıklık Teorisi ve uluslararası literatürle ilişkilendirerek derinlikli çıkarımlar sunmaktadır. Araştırma, yukarıdan aşağıya dayatılan merkeziyetçi politikaların akademisyenlerin öz-motivasyonlarına dayanmadığı sürece sınırlı kalacağını göstermekte ve kendi kendini örgütleyen iş birliği ağlarının önemini vurgulamaktadır. Vakıf üniversitelerinin metropolitan konumları ve esnek kurumsal yapıları sayesinde daha başarılı olduğu, genç devlet üniversitelerinin ise altyapı yetersizlikleri nedeniyle yerel kaldığı değerlendirilmektedir. Sonuö olarak bu çalışma, yükseköğretimde kapsayıcı bir uluslararasılaşma için devlet üniversitelerindeki genç araştırmacılara yönelik finansal ve bürokratik desteklerin artırılması, öğretim yüklerinin adil dağıtılması ve disiplinler arası ortak projelerin teşvik edilmesi yönünde somut politika önerileri sunmaktadır.