Yükseköğretim Elemanlarında Öğretimden Keyif Almanın Psikolojik ve Örgütsel Belirleyicileri: İyilik Hali, Dayanıklılık ve Keyif Zinciri

Yükseköğretim ortamlarında akademisyenlerin yaşadıkları duygusal deneyimler ve psikolojik durumlar, eğitim-öğretim süreçlerinin niteliğini ve öğrencilerin öğrenme motivasyonunu doğrudan etkileyen kritik unsurlar arasında yer almaktadır. Geleneksel eğitim araştırmaları çoğunlukla öğretmen tükenmişliği, mesleki stres ve performans eksiklikleri üzerine yoğunlaşırken, son dönem pozitif psikoloji odaklı çalışmalar akademisyenlerin işlerinde hissettikleri içsel neşe ve keyif duygularını besleyen faktörlere yönelmiştir. Üniversite öğretim elemanlarının sınıftaki öğretim faaliyetlerinden haz duymaları, yalnızca genel iş doyumlarıyla sınırlı kalmayıp, ders planlama, öğrencilerle etkileşim kurma ve onların gelişimine tanıklık etme süreçlerindeki özgün memnuniyeti kapsamaktadır. Bu doğrultuda, akademisyenlerin öz-yeterlik inançları ile psikolojik iyilik hallerinin öğretimden keyif alma üzerindeki etkilerini anlamak ve bu ilişkinin arkasında yatan psikolojik ve örgütsel mekanizmaları çözümlemek yükseköğretim literatürü için büyük bir önem taşımaktadır.

Bu araştırmanın temel amacı, yükseköğretim kurumlarında görev yapan akademisyenlerin öz-yeterlik algıları ve psikolojik iyilik hallerinin öğretimden keyif alma düzeyleri üzerindeki doğrudan etkilerini belirlemek, duygusal dayanıklılığın bu süreçteki aracı rolünü ortaya koymak ve kurumsal destek ile mesleki adanmışlığın düzenleyici işlevlerini ampirik bir model çerçevesinde test etmektir. Nicel araştırma desenine sahip olan çalışmada kesitsel tarma modeli benimsenmiş ve Çin'deki üniversitelerde görev yapan 273 akademisyenden amaçlı örnekleme yöntemiyle veri toplanmıştır. Geçerliği ve güvenirliği kanıtlanmış Likert tipi ölçme araçlarının kullanıldığı araştırmada, verilerin çözümlenmesinde betimsel istatistiklerin yanı sıra SPSS ve AMOS yazılımları aracılığıyla doğrulayıcı faktör analizi, korelasyon, çoklu regresyon, bootstrapping yöntemine dayalı aracılık analizleri ve hiyerarşik regresyon analizleri uygulanmıştır.

Elde edilen ampirik bulgular, akademisyenlerin psikolojik iyilik hallerinin ve öğretim öz-yeterlik inançlarının öğretimden keyif alma üzerinde güçlü ve istatistiksel olarak anlamlı pozitif etkileri olduğunu göstermiştir. Yapısal eşitlik modellemesi ve bootstrapping analizleri, duygusal dayanıklılığın hem öz-yeterlik hem de iyilik hali ile öğretimden keyif alma arasındaki ilişkide tam aracı rol üstlendiğini doğrulamıştır. Bu durum, içsel psikolojik kaynakların sürdürülebilir bir öğretim hazzına dönüşebilmesi için bireyin stres ve zorluklar karşısında duygusal dengesini koruyabilme kapasitesinin zorunlu bir köprü işlevi gördüğünü kanıtlamaktadır. Düzenleyici değişken analizlerinde ise mesleki adanmışlığın, duygusal dayanıklılığın öğretim keyfi üzerindeki pozitif etkisini anlamlı derecede güçlendirdiği saptanırken; kurumsal desteğin bu ilişki üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir düzenleyici etkisinin bulunmadığı tespit edilmiştir.

Araştırma sonuçları, yükseköğretim kurumlarında akademisyen psikolojisine dair teorik ve uygulamalı literatüre önemli katkılar sunmaktadır. Çalışma, pozitif psikoloji ve öz-belirleme kuramı ilkeleriyle uyumlu olarak, eksiklik odaklı yaklaşımlar yerine güçlü yönlere dayalı modellerin üniversite öğretim elemanlarının mesleki bağlılığını artırmadaki rolünü vurgulamaktadır. Tartışma ve sonuç bölümlerinde, kurumsal desteğin beklenenin aksine düzenleyici rol oynamamasının akademisyenlerin içsel özerklik ve dayanıklılık mekanizmalarına daha fazla dayanmalarından kaynaklanabileceği değerlendirilmiştir. Çalışma, üniversite yönetimlerine ve insan kaynakları birimlerine, akademisyenlerin öğretim hazlarını ve kalıcılıklarını artırmak adına duygusal dayanıklılığı geliştirici atölyeler düzenlemeleri, mesleki kimliği destekleyici kariyer yolları oluşturmaları ve hedefe yönelik içsel destek mekanizmaları kurgulamaları yönünde somut öneriler getirmektedir.

Ampirik analiz sonuçları, üniversite akademisyenlerinin öğretim sürecinden duydukları memnuniyet ve keyfin birincil derecede içsel psikolojik kaynaklara bağlı olduğunu göstermektedir. Çoklu regresyon modelinde psikolojik iyilik hali ve öz-yeterlik inancı öğretimden keyif almayı anlamlı biçimde yordarken, bootstrapping analizleri duygusal dayanıklılığın bu iki öz kaynağın mesleki hazza dönüşmesinde kilit bir köprü görevi gördüğünü ortaya koymuştur.

Yazarlar elde edilen bu tabloyu güçlü yönlere dayalı psikoloji yaklaşımı (strength-based approach) ve Öz-Belirleme Kuramı çerçevesinde açıklamaktadır. Akademisyenlerin pedagojik yeterliklerine olan inançları ve genel psikolojik esenlikleri, karşılaşılan sınıf içi zorluklarla başa çıkma kapasitelerini yani duygusal dayanıklılıklarını beslemekte; bu dayanıklılık da ders anlatımındaki geçici memnuniyeti sürdürülebilir bir öğretim hazzına dönüştürmektedir.

Tartışma bölümünde bu sonuçlar mevcut literatürle ilişkilendirilmiştir. Öz-yeterliğin içsel motivasyon ve öğretim hazzı üzerindeki etkisi Schunk ve DiBenedetto (2021) ile Bandura'nın (1977) kuramsal modelleri doğrultusunda doğrulanmış; iyilik hali ve dayanıklılık ilişkisi ise Van Dierendonck ve Lam (2023) ile Bagdziuniene ve arkadaşlarının (2023) bulgularıyla paralellik göstermiştir. Mesleki adanmışlığın düzenleyici rolü de Shao (2023) ve Begum (2022) çalışmalarıyla desteklenmiştir.

Çalışmanın bağlamsal sınırları değerlendirildiğinde, genel kurumsal desteğin düzenleyici bir etki yaratmaması Çin yükseköğretimindeki standartlaştırılmış bürokratik yapıya bağlanmıştır. Bu durum, üniversite yönetimlerinin jenerik destek paketleri sunmak yerine, akademisyenlerin mesleki kimliklerini ve duygusal dayanıklılıklarını doğrudan güçlendirecek akran mentörlüğü ve bilişsel esneklik atölyelerine odaklanmaları gerektiğini göstermektedir.

Yazarlar elde ettikleri öz-yeterlik bulgusunu Schunk ve DiBenedetto'nun (2021) çalışmasıyla karşılaştırarak, yüksek öz-yeterliğin içsel motivasyonu artırıp ders içi katılımı ve keyfi teşvik ettiği yönündeki önceki literatürle tam uyum içinde olduğunu vurgulamaktadır (Zhao et al., 2026).

Yükseköğretim literatüründe bu çalışma, akademisyenlerin mesleki deneyimlerini yalnızca tükenmişlik ve stres gibi negatif çıktıları üzerinden değil, pozitif psikoloji odaklı bir yaklaşımla öğretimden keyif alma kavramı üzerinden ele alarak önemli bir işlev üstlenmektedir. Mevcut çalışmaların çoğu ilköğretim ve ortaöğretim kademelerine odaklanırken, bu araştırma üniversite öğretim elemanlarının içsel psikolojik kaynaklarının sınıftaki öğretim hazzına nasıl dönüştüğünü ampirik bir modelle açıklamaktadır. Çalışma, akademik personelin öz-yeterlik ve iyilik halinin doğrudan bir sonuç olmaktan ziyade, duygusal dayanıklılık aracılığıyla uzun vadeli bir mesleki tatmine evrildiğini gösteren kuramsal bir köprü kurmaktadır.

Bu çalışma, Bandura'nın öz-yeterlik teorisini ve Öz-Belirleme Kuramı'nı üniversite bağlamına entegre ederek önceki literatürün üzerine inşa edilmiştir. Literatürde öz-yeterlik ile iş doyumu arasındaki bağlar daha önce kurulmuş olsa da, bu araştırma duygusal dayanıklılığı (emotional resilience) bu ilişkide kilit bir mekanizma olarak konumlandırarak önceki ampirik boşlukları doldurmaktadır. Özellikle Bagdžiūnienė ve arkadaşlarının (2023) dayanıklılık üzerine yaptıkları çalışmalarla paralellik gösterirken, mesleki adanmışlığın bu süreçteki düzenleyici rolünü modele ekleyerek mevcut literatürü kuramsal derinlik ve bağlamsal spesifiklik açısından ileriye taşımaktadır.

Araştırma, yükseköğretimdeki literatür taramalarına bütüncül ve doğrulanmış bir 'iyilik hali-dayanıklılık-keyif' zinciri modeli sunarak katkıda bulunmaktadır. Kurumsal desteğin sınırlı etkisine karşın, bireysel psikolojik sermayenin ve mesleki kimliğin öğretim kalitesi üzerindeki belirleyici gücünü ampirik kanıtlarla ortaya koymaktadır. Bu model, araştırmacılara akademisyenlerin esenliğini etkileyen değişkenlerin sadece doğrusal değil, aynı zamanda aracı ve düzenleyici etkileşimlerle örülü olduğunu gösteren bir çerçeve sağlamaktadır. Özellikle yükseköğretimde retenziyon (elde tutma) ve eğitim kalitesi tartışmalarında, içsel motivasyon kaynaklarının önemini vurgulayan güncel bir referans noktası teşkil etmektedir.