Yükseköğretimde depreme hazırlık: Akademik personelde kurumsal dayanıklılık, risk algısı ve psikososyal mekanizmalar

Sismik tehlikeler, toplumsal ve kurumsal düzeyde kalıcı psikolojik, örgütsel ve yapısal sonuçlar doğurmakta; afet yönetimi alanındaki güncel yaklaşımlar, bireylerin hazırlık davranışlarının yalnızca teknik bilgilendirmelerle değil, bireysel ve kurumsal dinamiklerin karmaşık etkileşimiyle şekillendiğini vurgulamaktadır. Yükseköğretim kurumlarında görev yapan akademik personelin afetlere hazırlık düzeyi, bireysel bilişsel ve duygusal kapasitelerin kurumsal kaynaklar ve prosedürlerle nasıl bütünleştirildiğine bağlı olarak farklılaşmaktadır. Literatürde risk algısının tek başına otomatik bir hazırlık davranışı üretmediği, aksine aşırı korkunun veya yetersiz bilişsel kaynakların kaçınma ve karar verme engeline yol açabileceği sıklıkla dile getirilmektedir. Bu bağlamda, bireylerin tehdit bilgilerini işleme kapasiteleri ile kurumların sunduğu örgütsel destekler arasındaki uyumun incelenmesi, akademik ortamlardaki afet direncini artırmak açısından kritik bir araştırma sorunu olarak öne çıkmaktadır.

Bu araştırmada, akademik personelin depreme hazırlık süreçlerini incelemek amacıyla bütüncül bir kuramsal model tasarlanmış ve test edilmiştir. Çalışmanın örneklemini yükseköğretim kurumlarında istihdam edilen 235 akademik personel oluşturmuş olup veriler çevrimiçi ortamda dağıtılan çok boyutlu bir anket aracılığıyla toplanmıştır. Araştırma kapsamında kurum içi acil durum prosedürlerinin işleyişi, müdahale prosedürlerine ilişkin bilgi düzeyi, sismik risk algısı ile bilişsel, psikolojik, uyumsal ve kurumsal dayanıklılık boyutları ölçülmüştür. Ölçüm araçlarının psikometrik özelliklerini incelemek amacıyla keşifsel faktör analizi uygulanmış, değişkenler arasındaki doğrudan ve dolaylı ilişkilerin test edilmesinde ise SPSS için geliştirilen PROCESS makrosu kullanılarak doğrusal regresyon, aracı değişken, düzenleyici aracı ve seri aracı analizleri gerçekleştirilmiştir.

Elde edilen bulgular, kurumsal dayanıklılığın akademik personelin hazırlık faaliyetlerine katılım düzeyini güçlü bir şekilde yordadığını ve anlamlı düzeyde ilişki gösterdiğini ortaya koymuştur. Sismik risk algısı ile müdahale prosedürleri bilgisi arasındaki ilişkide bilişsel dayanıklılığın aracı rol üstlendiği, böylece algılanan riskin bilişsel işleme kapasiteleriyle desteklendiğinde işlevsel bir nitelik kazandığı tespit edilmiştir. Ayrıca psikolojik dayanıklılığın, kurumsal bilgi ile bilişsel dayanıklılık arasındaki ilişkide düzenleyici bir rol oynadığı ve bu dolaylı ilişkinin bireylerin duygusal düzenleme kapasitelerine göre farklılaştığı görülmüştür. Seri aracı analizlerinde ise bilişsel ve uyumsal dayanıklılık mekanizmalarının katı ve ardışık bir yol izlemek yerine kısmen bağımsız ve yapılandırılmış yollar üzerinden işlemesine yönelik bulgular elde edilmiştir.

Araştırma sonuçları, yükseköğretim kurumlarında depreme hazırlığın yalnızca bireysel bilgi birikimine indirگەնеmеyеcеğиi, aksine örgütsel mekanizmalar ile bireysel psikolojik kaynakların eşgüdümünü gerektiren çok boyutlu bir süreç olduğunu göstermektedir. Elde edilen bulgular, afet riskini azaltma stratejilerinin sadece bilgilendirme odaklı olmaması, aynı zamanda akademik personelin bilişsel dayanıklılığını güçlendiren ve duygusal düzenleme becerilerini destekleyen kurumsal müdahaleleri içermesi gerektiğini vurgulamaktadır. Bu çerçevede çalışma, afet psikolojisi literatürüne kuramsal katkı sunmakta ve yükseköğretim bağlamında yürütülecek risk yönetimi politikaları için somut çıkarımlar sağlamaktadır.

Araştırma bulguları, kurumsal dayanıklılığın akademik personelin depreme hazırlık faaliyetlerine katılımıyla doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir. Örgütsel altyapı ve prosedürlerin varlığı, çalışanların hazırlık çalışmalarına katılımını artıran önemli bir çevresel etken olarak öne çıkmaktadır.

Yazarlar, risk algısının tek başına doğrudan eyleme dönüşmediğini, bilişsel dayanıklılığın bu süreçte risk bilgisini işlevsel müdahale prosedürlerine dönüştüren kritik bir köprü işlevi gördüğünü belirtmektedir.

Tartışma bölümünde, koruyucu eylem karar modelleriyle uyumlu olarak, kurumsal bilgilerin ve risk algısının bireysel bilişsel kapasiteler ve psikolojik düzenleme becerileriyle etkileşim içinde ele alınması gerektiği vurgulanmıştır.

Sonuç olarak, yükseköğretim kurumlarındaki afet hazırlığı çalışmalarının yalnızca teknik bilgilendirme ile sınırlı kalmaması, bireylerin bilişsel ve psikolojik başa çıkma kaynaklarını güçlendiren bütüncül bir yaklaşımla ele alınması önerilmektedir.

Yazarlar, elde ettikleri bulguları Koruyucu Eylem Karar Modeli çerçevesinde değerlendirerek, kurumsal bilgilerin ve risk algısının doğrudan otomatik bir hazırlık davranışı üretmediğini, bireysel bilişsel süreçler ve kurumsal kaynakların etkileşimiyle şekillendiğini vurgulamışlardır (Sandu & Călin, 2026).

Incelenen makale, yüksekogretim kurumlarinda sismik risk yönetimi ve depreme hazirlik süreçlerini bireysel psikolojik dinamikler ile orggutsel yapilarin karsilikli etkileşimi çerçevesinde ele alan butuncul bir kuramsal ve ampirik çerçeve sunmaktadir. Alanyazinda genellikle ayriik olarak incelenen risk algisi, kurumsal altyapi ve cok boyutlu dayaniklilik kavramlarini tek bir model altinda birlestirerek, afet farkindaliginin islevsel prosedür bilgisine dönüşum mekanizmalarini detayli bir sekilde analiz etmektedir. Bu yonuyle çalışma, yüksekogretim çalışanlarinin afetlere karsi hazirlik davranışlarini açıklamada geleneksel doğrusal yaklaşimlarin otesine gecen cok duzeyli ve etkileşimli bir perspektif sağlamaktadir.

Bu araştırma, koruyucu eylem karar modelleri ile sosyal-bilissel afet hazirligi yaklaşimlarini temel alarak, baslangic risk algisinin tek basina otomatik bir eylem uretmedigi gorusunu ampirik olarak test etmektedir. Önceki çalışmalarin risk algisinin ikircikli dogasina ve bilissel engelleme potansiyeline yonelik tartismalarini bir adim oteye tasiyan bu çalışma, bilissel dayanikliligin tehdit bilgisi ile eyleme yonelik prosedurlu bilgi arasindaki düzenleyici ve aracı rollerini ayristirmaktadir. Ayrıca psikolojik dayanikliligin meta-düzenleyici islevini inceleyerek, kurumsal girdilerin bireysel kaynaklarla nasıl etkileşttigini önceki literatürgun sınırliliklarini dikkate alarak sörgülamaktadir.

Literatür taramasina en temel katkısi, yüksekogretim kurumlarindaki afet hazirliginin yalnizca teknik altyapi veya bireysel bilgi duzeyine indirgenemeyecegini, kurumsal isleyis ile bilissel ve uyumsal kaynaklarin ortak bir yapilanmasi oldugunu kanıt duzeyinde göstermesidir. Araştırma, aracı ve düzenleyici analiz modelleri aracıligiyla kurumsal bilginin bireysel psikolojik profillere gore farklılasan etkilerini ortaya koymakta ve literatürgun kuramsal mimarisine somut analitik katkılar sunmaktadir. Bu bağlamda, gelecekteki akademik çalışmalar için hem ölçekleme hem de modelleme duzeyinde güçlü bir referans çerçevesi sağlamaktadir.