Dijital Zeka Destekli Çin Kömür Madeni Çalışanlarının Sürdürülebilir Güvenli Gelişimi İçin Yatırım Stratejileri

Kömür madenciliği sektörü, Çin'in birincil enerji arzında baskın bir konuma sahip olmasına karşın, derin madencilige geçiş süreçiyle birlikte artan kaza riskleri ve genç, eğitimli iş gücü kaybı gibi ciddi sürdürülebilirlik krizleriyle karşı karşıyadır. Sektördeki kazaların çok büyük bir bölümünün insan kaynaklı güvensiz davranışlardan kaynaklandığı gerçeği, güvenlik yönetiminde radikal dönüşümleri zorunlu kılmaktadır. Gelişen büyük veri ve yapay zeka teknolojileri, madenlerde gerçek zamanlı izleme ve erken uyarı sistemleri aracılığıyla yeni fırsatlar sunsa da işletmeler için dijital akıllı denetim donanımlarına yapılan yatırımların, geleneksel insan sermayesi odaklı ekip yönetimi yatırımlarına kıyasla ne derece etkin olduğu ve bu teknolojilerin çalışan psikolojisini nasıl dönüştürdüğü sorusu literatürde yeterince yanıt bulamamıştır.

Bu çalışmanın temel amacı, dijital gözetim teknolojileri ile geleneksel ekip yönetiminin çalışanların aktif ve pasif güvenlik davranışları üzerindeki etkililiğini nicel olarak karşılaştırmak ve maden işletmeleri için optimal yatırım stratejileri sunmaktır. Bu amaçla araştırma, Çin'in Doğu bölgesindeki yüksek düzeyde dijitalleşmiş Huaihei, Huaibei, Wanbei ve Xinji enerji gruplarında çalışan on hat madencilerinden Likert ölçeği kullanılarak toplanan verilerle gerçekleştirilmiştir. Toplamda dağıtılan 360 anketten elde edilen ve geçerlilik-güvenilirlik analizlerinden geçen 296 anket formu üzerinde yapısal eşitlik modellemesi (SEM) uygulanmıştır. Model kapsamında durumsal terfi ve durumsal önleme odakları aracı değişkenler olarak tanımlanarak yönetim yaklaşımlarının davranışsal çıktılar üzerindeki doğrudan ve dolaylı mekanizmaları çözümlenmiştir.

Yapısal eşitlik modelinin analiz sonuçları, dijital akıllı denetim yönetiminin madencilerin aktif güvenlik davranışlarını teşvik etmede geleneksel ekip gösterim yönetimine kıyasla toplam fayda değerinde 4,292 kat daha yüksek bir etkililige sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bu çarpıcı fark, dijital denetim sistemlerinin hem durumsal terfi odağını hem de durumsal önleme odağını eş zamanlı olarak tetikleyebilen çift aracı mekanizmasından kaynaklanmaktadır. Oysa geleneksel ekip gösterim yönetimi yalnızca durumsal terfi odağı üzerinden sınırlı bir etki yaratabilmektedir. Alt göstergeler düzeyinde yapılan hiyerarşik analizde ise potansiyel risklerin erken uyarısı, tam zamanlı risk tahmini ve karar desteği gibi dijital işlevlerin, çalışanların güvenlik davranışlarını en güçlü şekilde etkileyen unsurlar olduğu saptanmıştır.

Çalışma, dijital akıllı gözetim sistemlerinin madencilerin aktif güvenlik davranışlarını artırmada oynadığı kritik rolü kanıtlayarak literatürdeki insan-makine etkileşimi tartışmalarına kuramsal ve pratik katkılar sunmaktadır. Elde edilen bulgular, maden işletmelerinin ve politika yapıcıların yatırım kararlarında gerçek zamanlı, kesintisiz ve tam kapsamlı dijital denetim mekanizmalarına öncelik vermesi gerektiğine işaret etmektedir. Ancak sistemin pasif güvenlik davranışları üzerinde anlamlı bir etki yaratamamasi ve bazı çalışanların kameralardan kaçma eğilimi göstermesi, dijitalleşmenin tek başına yeterli olmadığını, eğitim ve farkındalık programlarıyla desteklenmesi gerektiğini göstermektedir. Bu yönüyle araştırma, sürdürülebilir iş güvenliği yönetimi için teknolojik yatırımların sosyo-psikolojik uyum stratejileriyle bütünleştirilmesini öneren öncü bir rehber niteliğindedir.

Yapılan yapısal eşitlik modellemesi analizleri, kömür madenlerinde dijital zeka destekli akıllı denetim yönetiminin, çalışanların proaktif güvenlik davranışları üzerinde geleneksel ekip liderliği uygulamalarına kıyasla 4,292 kat daha yüksek bir toplam etki değerine sahip olduğunu çok net bir şekilde göstermektedir.

Yazarlar bu çarpıcı farkı, akıllı denetim sistemlerinin madenciler üzerinde hem durumsal terfi odağını hem de durumsal önleme odağını eş zamanlı olarak tetikleyebilme kapasitesine bağlamaktadır. Geleneksel ekip gösterim yönetimi ise çalışanlarda yalnızca terfi odağını harekete geçirebilmekte, riskleri önleme yönündeki durumsal farkındalığı yeterince besleyememektedir.

Elde edilen bulgular, iş güvenliği literatüründeki klasik liderlik ve 'durumsal odak' kuramlarıyla paralellik taşımakla birlikte, dijital teknolojilerin insan-makine etkileşimi bağlamında nasıl bir katalizör işlevi gördüğünü de kanıtlamaktadır. Bu durum, dijitalleşmenin madencilik sektöründeki sürdürülebilirlik hedeflerine doğrudan katkı sunduğunu göstermektedir.

Sonuç olarak, kömür madenciliği firmalarının sınırlı sermayelerini geleneksel insan kaynakları eğitim modelleri yerine, gerçek zamanlı izleme, erken uyarı ve yapay zekâ destekli tahmin sistemleri gibi dijital altyapılara yönlendirmeleri güvenlik performansını maksimize edecektir.

Bu çalışma, Kark ve meslektaşlarının (2015) liderlik tarzlarının çalışanların düzenleme odakları üzerindeki ikili etkilerini ele alan çerçevesini dijital denetim ortamına taşımıştır. Klasik çalışmalarda insan faktörü üzerinden kurulan durumsal odak mekanizmalarının, dijital zeka ve akıllı denetim teknolojileriyle donatılmış modern madencilik ortamlarında da benzer şekilde aktif güvenlik davranışlarını güçlü bir biçimde tetiklediği ampirik olarak doğrulanmıştır (Yuan et al., 2024).

Yazarlar, Çin'deki kömür madencilerinin güvensiz davranışlarına yönelik bilişsel mekanizmaları inceleyen Fang vd. (2018) çalışmalarına atıfta bulunarak, dijitalleşme çağında 'düzenleme-durum-davranış' teorik çerçevesinin önemini vurgulamaktadır. Bu çalışma, Fang ve diğerlerinin kuramsal arka planını bir adım ileriye taşıyarak akıllı denetim sistemlerinin yarattığı durumsal terfi ve önleme odaklarının proaktif güvenlik davranışları üzerindeki nicel ağırlığını doğrudan ölçmüştür (Yuan et al., 2024).

Bu araştırma, endüstriyel iş sağlığı ve güvenliği literatüründe dijital zeka (digital intelligence) donanımları ile insan sermayesi arasındaki yatırım önceliklerini nicel olarak karşılaştıran öncü çalışmalardan biridir. Geleneksel olarak insan odaklı denetim mekanizmalarına veya sadece teknolojik altyapıya odaklanan tek boyutlu araştırmaların ötesine geçerek, insan-makine etkileşiminin psikolojik ve davranışsal boyutlarını ampirik bir düzleme taşımaktadır. Durumsal odak teorisini (situational focus theory) dijitalleşen ağır sanayi iş ortamına uygulayarak, teknolojinin doğrudan değil, çalışanların psikolojik odaklanma mekanizmaları (terfi ve önleme odakları) aracılığıyla güvenli davranışları nasıl şekillendirdiğini formüle etmektedir.

Çalışma, geleneksel liderlik stilleri ve ekip bazlı rol modelliğin iş güvenliği üzerindeki etkilerini inceleyen klasik literatürü temel alarak kendini konumlandırmaktadır. Ancak geleneksel insan odaklı liderlik modellerinin aksine, akıllı denetim sistemlerinin yarattığı kesintisiz izleme ve anlık geri bildirim mekanizmalarının çok daha güçlü bir davranışsal etkiye sahip olduğunu ortaya koyarak önceki literatürü geliştirmektedir. Geleneksel ekip yönetiminin yalnızca durumsal terfi odağını tetikleyebildiğini, buna karşın akıllı izleme teknolojilerinin hem terfi hem de önleme odağını aynı anda harekete geçirebildiğini göstererek kuramsal bir genişleme sağlamaktadır.

Literatür taraması yapan araştırmacılar için bu çalışma, dijital dönüşümün iş güvenliği yönetimindeki rolünü değerlendirmek adına çok boyutlu bir sentez sunmaktadır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki emek-yoğun ve tehlikeli iş kollarında sınırlı finansal kaynakların nasıl tahsis edilmesi gerektiğine dair nicel bir rehberlik sağlamaktadır. Yapısal eşitlik modellemesi (SEM) kullanılarak elde edilen katsayılar sayesinde, akıllı teknolojilerin geleneksel insan yönetimine kıyasla 4.292 kat daha etkin olduğunun gösterilmesi, literatürdeki 'teknoloji-insan dengesi' tartışmalarına somut ve sayısal bir katkı sunmaktadır. Ayrıca dijital sistemlere yönelik çalışan sabotajları ve direnç mekanizmaları gibi kritik sınırlılıkları tartışarak literatürde dengeli bir bakış açısı oluşturmaktadır.