Nicel araştırma makalesi incelemesi

Instagram Üzerinde Unluler ve Etkileyicilerin Ergenlere Yonelik Yiyecek ve Icecek Pazarlamasinin Analizi

Dijital medyanin kuresel ölçekte yayginlasmasi, gida ve icecek endustrisinin geleneksel reklamciliktan uzaklasarak Instagram gibi sosyal medya platformlarina yonelmesine zemin hazırlamistir.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Rida Khan, Afifa Tanweer, L Suzanne Suggs
Yayın: Public Health Nutrition
Tarih: 2025-01-01
DOI: 10.1017/s1368980025101006

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Dijital medyanin kuresel ölçekte genci ve yaşlıyi kusatan yapisi, geleneksel medya kanallarinin yerini sosyal medya platformlarina birakmasina neden olmustur. Özellikle ergenlik donemindeki bireylerin akilli telefon ve sosyal medya uygulamalarıni gunluk hayatin merkezine koymasi, gida ve icecek endustrisi için maliyetsiz ve genis erisimi olan bir pazarlama alani yaratmaktadir. Dunya genelinde milyarlari asan sosyal medya kullanici sayisi, bu mecralarin sirketler için stratejik birer reklam aracına dönüştugunu gorturmektedir. Ancak bircok ulkede dijital pazarlamaya yonelik yasal düzenlemelerin yetersiz kalmasi veya ergenleri kapsamamasi, bu alandaki denetimsizlik tartismalarini beraberinde getirmektedir.

Bu çalışma, soz konusu dijital ortamda unlulerin ve sosyal medya etkileyicilerinin paylasimlarindaki gida pazarlamasi dinamiklerini cozunur hale getirmek amaciyla içerik analizi yöntemiyle tasarlanmistir. Araştırmaci ekip, Dunya Sağlık Örgütu'nun Avrupa Bölge Ofisi tarafindan geliştirilen CLICK Izleme Çerçevesi ve Besin Profili Modeli'ni rehber edinmistir. Örneklem seciminde HypeAuditor veri analitiği platformu kullanılmis, gercek takipci sayisi ve etkileşim metriklerine gore en ust siralarda yer alan hesaplar taranmistir. Ocak 2021 ile Mayis 2023 tarihleri arasinda yayinlanan yiyecek ve icecek odakli gonderiler, coder eğitimi ve Cohen'in kappa katsayisiyla sağlanan guvenilirlik testlerinin ardindan titizlikle kodlanmistir.

Elde edilen bulgular, tanitilan urunlerin buyuk bir bolumunun sağlık acisindan risk oluşturan kategorilerde yer aldigini ve Dunya Sağlık Örgütu ölçutlerine gore ergenlere pazarlanmasinin uygun bulunmadigini ortaya koymaktadir. Gazli icecekler, aromali sular, enerji icecekleri ve hazir gidalar en sik karsilasilan urun gruplarini oluşturmaktadir. Paylasimlarda markanin etiketlenmesi ve logo kullanimi gibi yönetim stratejileri ezici bir cogunlukla uygulanirken; tat, enerji, spor etkinlikleriyle bağlanti kurma ve yeni urun tanitimi gibi ikna edici çağrı bicimlerinin tuketicilerin bilissel savunmalarini zayiflattigi gozlemlenmistir.

Sonuç bolumunde elde edilen veriler, önceki akademik çalışmalarla ve kuresel literatürdeki bulgularla ilişkilendirilmistir. Unlulerin yaptigi tanitimlarin cogu zaman ucretli ortaklik olarak belirtilmemesinin tuketiciler üzerinde akran tavsiyesi algisi yarattigi ve bu durumun ergenleri sağlıksiz beslenme aliskanliklarina yonelttigi vurgulanmistir. Araştırma, dijital ortamlardaki ortakliklarin net bir sekilde açıklanmasi gerektigini, ebeveynlerin ve ergenlerin ikna edici pazarlama teknikleri konusunda egitilmesinin onemli oldugunu savunarak ileride gercek zamanli maruz kalma ölçumleri yapilmasi yonunde çağrıda bulunmaktadir.

Araştırmanın amacı

Bu araştırma, Instagram üzerinde unluler ve sosyal medya etkileyicileri tarafindan ergenlere pazarlanan yiyecek ve iceceklerin besin kalitesini değerlendirmeyi, kullanılan pazarlama teknikleri ile ikna edici çağrılari analiz etmeyi amaçlamaktadir(Khan et al., 2025).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Bu araştırma, Instagram platformundaki unlulerin ve sosyal medya etkileyicilerinin paylasimlarinda yer alan yiyecek ve icecek pazarlamasini incelemek üzere Dunya Sağlık Örgütu'nun CLICK Izleme Çerçevesi ve Besin Profili Modeli kullanılarak yurutulen nicel içerik analizi çalışmasidir(Khan et al., 2025).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Araştırma, bireylerin baska bir kisiyi begenmesinin eylemlerini ve tercihlerini taklit etmeye yol açabilecegini savunan Sosyal Kognitif Teori ile tuketici davranışi ve pazarlamada sembolik etkileşim olgularini ele alan kuramsal yaklaşimlara dayanmaktadir.

Makalenin ele aldığı literatür

Gida endustrisinin sosyal medyayi yalnizca tanitim amaciyla degil, ayni zamanda etkileşimi artirmak için kullandigini gösteren dijital gida pazarlamasi literatüru, unlulerin tuketim kararlari üzerindeki etkisi ve dunya genelindeki ulusal düzenleme eksiklikleri kapsamli bir sekilde ele alinmistir.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Mayis 2023 itibariyle HypeAuditor platformunda yer alan en populer 1000 Instagram hesabi ve bu hesaplar arasindan gida ve icecek pazarlamasi içerigi ureten hesaplar.
Örneklem veya araştırma materyali: Ocak 2021 ile Mayis 2023 tarihleri arasinda yayimlanan, yiyecek ve icecek tanitimi içeren 326 gonderi ve bu gonderilerde yer alan 344 urun.
Veri toplama süreci: Araştırmacilar tarafindan HypeAuditor analitik platformu kullanılarak secilen influencer hesaplarinin Instagram gonderileri incelenmis, WHO protokollerine gore egitilen kodlayicilar tarafindan gonderi özellikleri, besin içerikleri, pazarlama teknikleri ve ikna edici çağrılar kaydedilmiştir.
Veri analiz yöntemi: Veriler SPSS surum 22 kullanılarak tanımlayici istatistiklerle analiz edilmiş, kodlayicilar arasi guvenilirlik Cohen's kappa katsayisi (0.735) hesaplanarak değerlendirilmis, normallik dagilimi için Shapiro-Wilk testi uygulanmistir.

Besin kalitesiPazarlama teknikleriIkna edici çağrı turleriÇevrimici etkileşimMarka logo kullanimi

Araştırmanın Bulguları

Tanitimi yapilan yiyecek ve icecekler arasinda en yüksek orani yuzde yirmi sekiz bucuk ile gazli icecekler ve aromali sular oluşturmaktadir(Khan et al., 2025).

Incelenen urunlerin buyuk bir kismi, Dunya Sağlık Örgütu Besin Profili Modeli ölçutlerine gore ergenlere reklami yapilmasina izin verilmeyen urunler kapsamindadir(Khan et al., 2025).

Gonderilerde en sik kullanılan pazarlama teknikleri arasinda yuzde doksan dokuzla markanin etiketlenmesi ve yuzde doksan dordun üzerinde marka logosunun yer almasi bulunmaktadir(Khan et al., 2025).

Unlulerin ve etkileyicilerin ergenleri ikna etmek için basvurdugu en yaygin uc çağrı turu sirasiyla tat, spor veya eglence etkinliklerine bağlanti kurma ve enerji sağlama olarak belirlenmistir(Khan et al., 2025).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Araştırma bulgulari, Instagram üzerinde yiyecek ve icecek tanitimi yapan unlulerin ve sosyal medya etkileyicilerinin paylasimlarinda sağlıksiz urunlere geniş yer verdigini ve bu durumun ergen tuketiciler için onemli bir maruz kalma alani oluşturduğunu ortaya koymaktadir. Paylasimlarin yarisinda ucretli ortaklik belirtisi bulunmamasi, reklamlarin dogal tavsiye gibi algilanmasina yol acarak ergenlerin bilissel savunmalarini zayiflatmaktadir.

Yazarlar bu durumun etkilerini açıklarken, genis takipci kitlelerine sahip unlulerin gida endustrisiyle kurdugu ortakliklarin tuketim egilimlerini doğrudan tetikledigini belirtmektedir. Özellikle gazli icecekler ve enerji icecekleri gibi yüksek seker ve kafein içeren urunlerin sporcular ve eglence dunyasinin unlulerI tarafindan tanitilmasi, bu urunlerin tuketimini normalstiren güçlü bir etki yaratmaktadir.

Daha once Meksika ve Filipinler'de marka sayfalari üzerine yapilan benzer çalışmalarla karşılaştırıldığında, dijital ortamlardaki gida pazarlamasinin sınır asim oranlarinin oldukca yüksek oldugu gorulmektedir. Ancak bu çalışma, doğrudan kurumsal sayfalar yerine ucuncu taraf pazarlamaci konumundaki unlulerin ve etkileyicilerin hesaplarina odaklanarak sosyal medyadaki farklı bir pazarlama dinamigini gorunur kilmistir.

Sonuç olarak, dijital medyadaki gida pazarlamasinin denetlenmesine yonelik yasal düzenlemelerin yetersizligi, ergenlerin sağlıksiz beslenme davranışlarina yonlendirilme riskini artirmaktadir. Platformlarin sorumluluk almasi, ucretli tanitimlarin net bir sekilde etiketlenmesi ve gençlerin bu pazarlama tekniklerine karsi egitilmesi uzun vadeli halk sağlığı yukunun hafifletilmesi acisindan hayati önem tasimaktadir.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Meksika'daki marka sayfalarini inceleyen araştırmanın sonuçları ile bu çalışmanın bulgulari karşılaştırıldığında, her iki çalışmada da dijital mecralarda tanitimi yapilan urunlerin cok buyuk bir bolumunun kritik besin ogesi sınırlarini astigi ve sağlıksiz urun pazarlamasinin yaygin oldugu gorulmektedir(Khan et al., 2025).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Araştırmanın sonuçları, Instagram'da unluler ve sosyal medya etkileyicileri aracıligiyla yapilan yiyecek ve icecek pazarlamasinin buyuk ölçude sağlıksiz urunler içerdigini ve ergenlerin bu tur gizli reklamlara yoğun sekilde maruz kaldigini göstermektedir. Bu durum, ergenlerin sağlıkli beslenme aliskanliklarini olumsuz etkileyebilecegi için ucretli tanitimlarin daha siki denetlenmesini ve ebeveynlerin bu ikna edici teknikler konusunda bilinclendirilmesini zorunlu kilmaktadir(Khan et al., 2025).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu akademik çalışma, dijital platformlarda hizla yayginlasan ticari iletisim faaliyetlerinin ergenlerin beslenme tercihleri üzerindeki etkisini inceleyen literatürde kose tasi niteliginde ampirik bir islev gormektedir. Geleneksel kitle iletisim araclari yerine Instagram gibi sosyal medya aglarina kayan pazarlama stratejilerinin, unluler ve dijital etkileyiciler aracıligiyla nasıl isledigini somut verilerle ortaya koymaktadir. Özellikle Dunya Sağlık Örgütu besin profili modellerini dijital içeriklere uyarlayarak, tanitimi yapilan urunlerin sağlık standartlarina uygunlugunu ölçen kapsamli bir metodolojik çerçeve sunmaktadir.

Mevcut çalışma, daha once Meksika ve Filipinler gibi farklı coğrafyalarda gerceklestirilen marka sayfasi odakli dijital pazarlama araştırmalarının kapsamini genisletmekte ve doğrudan ucuncu taraf pazarlamaci konumundaki bireysel hesaplara odaklanmaktadir. Kuramsal temellerini Sosyal Bilissel Teori ve sembolik etkileşim olgularindan alarak, genc kitlenin hayran oldugu figuslerin davranışlarini taklit etme egilimini önceki bulgularla tutarli bir sekilde ele almaktadir. Ayrıca, ucretli ortakliklarin belirtilmemesinin yarattigi bilissel savunmasizlik durumunu önceki deneysel sonuçlarla doğrudan ilişkilendirmektedir.

Incelenen araştırma, literatür taramasi yapan araştırmacilara dijital gida pazarlamasinin kapsamini ve ölçegini değerlendirmede güçlü ampirik kanıtlar sağlamaktadir. Özellikle tanitimi yapilan urunlerin yuzde doksanina yakin kisminin ergenlere pazarlanmasi yasaklanan kategorilerde yer aldigini gösteren bulgulari sayesinde, mevcut yasal bosluklarin ve denetim eksikliklerinin elestirel bir sentezine zemin hazirlamaktadir. Araştırmacilara, sosyal medyadaki gizli reklam mekanizmalarini ve etkileyici pazarlamasinin halk sağlığı üzerindeki uzun vadeli yukunu ele alirken basvurabilecekleri sağlam bir metodolojik temel sunmaktadir.

Kaynakça

Valero-Morales, I., Nieto, C., Garcia, A., et al. (2023). The nature and extent of food marketing on Facebook, Instagram, and YouTube posts in Mexico. Pediatric Obesity, 18, e13016.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Instagram üzerinde tanitimi yapilan yiyecek ve iceceklerin buyuk bolumu sağlık standartlarina aykiridir

Ergenlere yonelik sosyal medya reklamlarinin içerigini ve besin kalitesi dagilimini tartisirken temel ampirik kanıt olarak kullanılmaktadir(Khan et al., 2025).

Sosyal Medya Etkileyicilerinin Paylasimlarinda Gizli Gida Reklamlarinin Ergen Tutumlari Üzerindeki Etkisi

Araştırma sorusu: Instagram'da unlu sporcular tarafindan yapilan enerji icecegi tanitimlari ergenlerin bu urunleri tuketme niyetini doğrudan etkiler mi?
Yöntem taslağı: Evren, buyuksehirlerdeki lise öğrencilerinden olusmaktadir. Örneklem buyuklugu istatistiksel guc analiziyle belirlenecek olup, nicel tarama deseniyle yuz yuze anket uygulanarak veriler toplanacak ve coklu doğrusal regresyon analizi ile test edilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede enerji iceceklerinin ve sporcu tanitimlarinin yüksek oranda yer aldigi bulgusundan ve bu tur paylasimlarin tuketim egilimlerini tetikledigi yonundeki yazar cikarimindan türetilmistir(Khan et al., 2025).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Unlulerin paylasimlarinda marka etiketleme ve logo kullanimi yaygin tekniklerdir

Dijital pazarlamada gorsel sembollerin ve marka aidiyetinin tuketici üzerindeki bilissel etkilerini açıklamak için basvurulmaktadir(Khan et al., 2025).

Instagram İçeriklerinde Kullanılan Ikna Edici Çağrı Turlerinin Besin Profili Uygunlugu Ile İlişkisi

Araştırma sorusu: Sosyal medya etkileyicilerinin gida tanitimlarinda kullandiklari tat ve eglence çağrıleri, urunlerin sağlık profili durumuyla istatistiksel olarak nasıl ilişkilidir?
Yöntem taslağı: Örneklem, son bir yil icinde en cok takip edilen gida içerikli paylasim yapan elli etkileyicinin gonderilerinden olusmaktadir. Veriler WHO Besin Profili Modeli kodlama rehberiyle toplanacak ve kategorik değişkenler arasindaki ilişkiler ki-kare bagimlilik testi ile analiz edilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin en sik kullanılan ikna çağrılarinin tat ve fun oldugunu belirten içerik analizi bulgularindan ve urunlerin buyuk bolumunun sağlıksiz oldugu sonuçundan yola cikilmistir(Khan et al., 2025).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Ucretli ortakliklarin belirtilmemesi reklamlarin dogal tavsiye gibi algilanmasina yol acar

Gizli pazarlama uygulamalarınin tuketici algisi üzerindeki risklerini değerlendiren bolumde elestirel bir arguman olarak konumlandirilmaktadir(Khan et al., 2025).

Ebeveyn Farkindaliginin Dijital Gida Pazarlamasinin Ergenler Üzerindeki Risklerini Sınırlamadaki Rolu

Araştırma sorusu: Ebeveynlerin sosyal medyadaki gizli pazarlama teknikleri hakkindaki eğitim duzeyi, ergenlerin bu reklamlara karsi bilissel savunmalarini guclendirir mi?
Yöntem taslağı: Örneklem, veri doygunlugu ilkesi gozetilerek secilecek olan ergen ve ebeveyn ciftlerinden olusacak olup, nitel yari yapilandirilmis gorusmelerle veriler toplanacak ve tematik analiz yöntemiyle yorumlanacaktir.

Makaleyle bağlantısı: Yazarların sonuç bolumunde ebeveynlerin ve gençlerin sosyal medyadaki ikna teknikleri konusunda egitilmesi gerektigine dair gelecek araştırma çağrısindan türetilmistir(Khan et al., 2025).