Kırılgan Ekonomilerde Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerinin Uygulanması: Çokuluslu Şirketlerin Rolü ve Etkinliği

Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri (SKH), küresel düzeyde ekonomik, sosyal ve çevresel dengelerin kurulmasını amaçlayan kapsayıcı bir kalkınma vizyonu sunmaktadır. Ancak kurumsal kapasite yetersizlikleri, yüksek borçluluk ve yapısal kırılganlıklarla mücadele eden gelişmekte olan ekonomilerde bu hedeflere ulaşılması ciddi engellerle karşılaşmaktadır. Kırılgan Sekizli olarak adlandırılan ülkelerde kamusal kaynakların sınırlılığı, özel sektörün ve özellikle küresel sermaye gücüne sahip çokuluslu şirketlerin (ÇUŞ) sürdürülebilirlik süreçlerine katılımını zorunlu kılmaktadır. Mevcut literatürde ÇUŞ'ların genel sürdürülebilirlik katkıları sıklıkla ele alınsa da, bu şirketlerin kırılgan pazar koşullarında hangi spesifik hedeflere öncelik verdiği ve bu hedefleri ne derecede etkin bir biçimde kurumsal stratejilerine entegre ettiği hususu ampirik düzeyde açıklığa kavuşturulmayı bekleyen temel bir sorun alanı olarak öne çıkmaktadır.

Bu araştırma, Kırılgan Sekizli ülkelerinde (Endonezya, Arjantin, Türkiye, Güney Afrika, Şili, Brezilya, Rusya ve Hindistan) faaliyet gösteren 40 çokuluslu şirketin 2023 yılına ait yıllık faaliyet ve sürdürülebilirlik raporlarını inceleyerek SKH önceliklerini ve etkinlik düzeylerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma metodolojisi iki aşamalı bir tasarıma sahiptir. İlk aşamada Nitel İçerik Analizi (QCA) ve Uygunluk Oranı (Relevance Ratio) formülasyonu kullanılarak şirketlerin 17 SKH ile olan uyum ve raporlama oranları tespit edilmiştir. İkinci aşamada ise en yüksek benimsenme oranına sahip olan SKH 8 (İnsana Yakışır İş ve Ekonomik Büyüme) ve SKH 13 (İklim Eylemi) odak noktasına alınarak Veri Zarflama Analizi (VZA) uygulanmıştır. Çıktı yönelimli CCR (ölçeğe göre sabit getiri) ve BCC (ölçeğe göre değişken getiri) modelleri aracılığıyla girdilerin sürdürülebilirlik çıktılarına dönüştürülmesindeki göreli teknik etkinlik skorları hesaplanmıştır.

Elde edilen ampirik bulgular, Kırılgan Sekizli ülkelerindeki çokuluslu şirketlerin teorik olarak mümkün olan SKH birleşimlerini %57 oranında benimsediğini ve uyguladığını göstermektedir. Raporlama sıklığı açısından SKH 8 ve SKH 13, şirketlerin %90'ı (36 firma) tarafından kapsanarak en çok önceliklendirilen hedefler olmuştur. Bunları %75 benimsenme oranıyla SKH 5 (Toplumsal Cinsiyet Eşitliği), SKH 9 (Sanayi, Yenilikçilik ve Altyapı) ve SKH 12 (Sorumlu Üretim ve Tüketim) izlemektedir. Buna karşın SKH 14 (Sudaki Yaşam) %20 ile en az raporlanan hedef olarak kalmıştır. Ölçeğe göre sabit getiri (CCR) VZA modeli sonuçlarına göre SKH 8 kapsamında Güney Afrika, Şili ve Türkiye merkezli şirketler sınırda yer alarak en yüksek etkinlik skorlarına ulaşırken; SKH 13 kapsamında ise Endonezya merkezli firma tam etkinlik sergilemiştir. BCC modeli ise ölçek etkileri dikkate alındığında daha fazla firmanın etkin sınıra ulaştığını doğrulamaktadır.

Araştırmanın tartışma ve sonuç bölümleri, elde edilen bulguları Paydaş Kuramı, Kurumsal Kuram ve Meşruiyet Kuramı çerçevesinde bütünleştirmektedir. Şirketlerin SKH 8 ve SKH 13 üzerinde yoğunlaşması, kırılgan ekonomilerin istihdam, ekonomik büyüme ve iklim riski odaklı yapısal öncelikleriyle doğrudan örtüşmektedir. Şirketler bir yandan yerel paydaşların ve pazarın beklentilerine yanıt verirken, diğer yandan uluslararası kurumsal standartlara uyum sağlayarak meşruiyetlerini pekiştirmektedir. Araştırma, nitel raporlama verilerini nicel VZA etkinlik ölçümleriyle birleştirerek literatürdeki ampirik boşluğu doldurmakta ve politika yapıcılara teşvik mekanizmaları ile standart izleme raporlamaları geliştirilmesi yönünde somut kanıtlar sunmaktadır.

Kırılgan Sekizli ekonomilerinde faaliyet gösteren çokuluslu şirketlerin sürdürülebilirlik raporlarına dayanan analizler, firmaların Birleşmiş Milletler tarafından ilan edilen 17 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefi'ni kurumsal stratejilerine entegre etme oranının yüzde 57 düzeyinde olduğunu göstermektedir. Bu bulgu, kısıtlı kaynaklara ve kurumsal boşluklara sahip olan kırılgan ekonomilerde, çokuluslu işletmelerin küresel sürdürülebilirlik standartlarına uyum sağlama konusunda önemli bir mesafe katettiğine, ancak henüz tam bir entegrasyon seviyesine ulaşamadığına işaret etmektedir.

Araştırma, şirketlerin hedefler arasında homojen bir dağılım sergilemek yerine belirgin bir seçicilik yürüttüğünü ve özellikle insana yakışır iş ile ekonomik büyümeyi hedefleyen SKH 8 ile iklim eylemini kapsayan SKH 13 üzerine odaklandıklarını doğrulamaktadır. Yazar bu durumu paydaş teorisi bağlamında açıklayarak, kırılgan pazarlardaki yüksek işsizlik ve ekonomik istikrarsızlık gibi yapısal sorunların, firmaların meşruiyet kazanma ve toplumsal onay alma güdüleriyle birleşerek bu iki temel hedefi stratejik öncelik haline getirdiğini savunmaktadır.

Sürdürülebilirlik performansının Veri Zarflama Analizi (VZA) ile ölçülen göreli verimlilik skorları, ülkeler ve firmaların operasyonel ölçekleri arasında belirgin bir heterojenlik olduğunu ortaya koymaktadır. Ölçeğe göre sabit getiri (CCR) varsayımı altında SKH 8'de Güney Afrika, Şili ve Türkiye; SKH 13'te ise yalnızca Endonezya verimlilik sınırını oluştururken, ölçeğe göre değişken getiri (BCC) modeli ölçek farklılıklarının dikkate alınması durumunda daha fazla firmanın kaynak dönüşümünü etkin yönettiğini göstererek kurumsal esnekliğin önemini doğrulamaktadır.

Elde edilen tüm bu ampirik sonuçlar, kurumsal meşruiyet ve kurumsallaşma teorilerinin öngörüleriyle örtüşmekte ve çokuluslu şirketlerin sürdürülebilirlik ajandalarını salt küresel normlara uyum sağlamak için değil, aynı zamanda faaliyet gösterdikleri yerel pazarlarda operasyonel riskleri azaltmak ve kurumsal meşruiyetlerini sağlamlaştırmak amacıyla kullandıklarını göstermektedir. Dolayısıyla, az gelişmiş ülkelerdeki yasal otoritelerin şeffaf ve bağlayıcı raporlama standartları geliştirerek firmaları sudaki ve karasal yaşam gibi az önceliklendirilen alanlarda da yatırıma teşvik etmesi kritik önem taşımaktadır.

Yazar, Kırılgan Sekizli ülkelerindeki çokuluslu şirketlerin SKH 8 hedefini önceliklendirmesinin, OECD (2025) ve Birleşmiş Milletler (2023) raporlarında vurgulanan az gelişmiş/kırılgan ekonomilerin istihdam ve ekonomik büyümeyi ön plana alan yapısal öncelikleriyle tam bir uyum sergilediğini ortaya koymaktadır (Başkan et al., 2026).

Yazar, SKH 14 (Sudaki Yaşam) ve SKH 15 (Karasal Yaşam) hedeflerinin çokuluslu şirketler tarafından düşük düzeyde benimsenmesini DiMaggio ve Powell (1983) ile Scott (2013) tarafından geliştirilen kurumsal teori ilkeleriyle bağdaştırmaktadır; firmaların yalnızca doğrudan faaliyet alanlarıyla ilgili ve ölçülebilir sonuçlar üreten yasal/sektörel baskılara yanıt verdiğini savunmaktadır (Başkan et al., 2026).

Bu çalışma, sürdürülebilirlik literatüründe gelişmekte olan ve yapısal kırılganlıklara sahip olan ekonomilerdeki çokuluslu şirketlerin kurumsal sürdürülebilirlik davranışlarını inceleyerek önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Önceki çalışmalar genellikle makro düzeydeki göstergelere odaklanırken veya gelişmiş ülke pazarlarındaki kurumsal uygulamaları ele alırken, bu çalışma doğrudan Kırılgan Sekizli ekonomilerinde firma düzeyinde bir analiz sunmaktadır. Araştırma, sürdürülebilirlik raporlarını nitel içerik analiziyle inceleyip, ardından elde edilen verileri ampirik olarak Veri Zarflama Analizi (VZA) aracılığıyla değerlendirerek literatürde hem nitel hem de nicel yöntemleri bütünleştiren bir işlev üstlenmektedir.

Çalışma, Freeman (1984) tarafından ortaya konan paydaş teorisi ile DiMaggio ve Powell (1983) ve Scott (2013) tarafından geliştirilen kurumsal teoriye dayanmaktadır. Önceki literatürde çokuluslu şirketlerin sürdürülebilir kalkınma hedeflerine katkısı genellikle seçici ve tutarsız olarak değerlendirilmiştir (Kolk ve diğerleri, 2017; Van Tulder ve diğerleri, 2021). Bu çalışma, önceki araştırmaların öne sürdüğü seçici benimseme savını destekler nitelikte ampirik kanıtlar sunarak, kırılgan ekonomilerdeki ÇUŞ'ların özellikle ekonomik büyüme (SKH 8) ve iklim eylemi (SKH 13) hedeflerine öncelik verdiğini ortaya koymaktadır. Böylece kurumsal teori kapsamında, heterojen ve zayıf kurumsal yapılarda faaliyet gösteren firmaların küresel ve yerel baskılara nasıl tepki verdiğini açıklayarak literatüre eklemlenmektedir.

Bu araştırma, kırılgan ekonomilerde sürdürülebilirlik hedeflerinin uygulanabilirliği üzerine gelecekte yapılacak sistematik derleme çalışmalarına benzersiz bir ampirik veri seti sağlamaktadır. Çalışmanın literatür taramasına en büyük katkısı, sadece ÇUŞ'ların hangi sürdürülebilirlik hedeflerini taahhüt ettiklerini listelemekle kalmayıp, bu taahhütlerin gerçekte ne ölçüde etkin bir kaynak kullanımına dönüştüğünü Veri Zarflama Analizi (VZA) kullanarak nicelleştirmesidir. Literatürde SKH'lerin değerlendirilmesinde VZA kullanımının sınırlı olduğu göz önüne alındığında, çalışma metodolojik olarak yeni bir değerlendirme çerçevesi sunmakta ve kırılgan yapıdaki ekonomilerde sürdürülebilirlik yönetimi, kurumsal meşruiyet ve çevresel iktisat alanlarındaki tartışmalara güçlü bir zemin hazırlamaktadır.