Nicel araştırma · 2022
Teacher career calling reduces burnout: The mediation effects of work engagement and psychological capital
Okur sorusu
Bu çalışmada, Çin'in Zhejiang eyaletinde görev yapan 2.929 öğretmenden elde edilen verilerle mesleki adanmışlığın tükenmişlik üzerindeki etkisi incelenmiştir. Yapısal eşitlik modeli analizleri, mesleki adanmışlığın tükenmişliği doğrudan ve negatif yönde yordadığını; işe adanmışlık ile öğretmen psikolojik sermayesinin ise bu ilişkide hem paralel hem de ardışık zincirleme aracılık rolleri üstlendiğini göstermektedir.
Kaynak izi: (Zhao et al., 2022) · (Zhao et al., 2022)
Öne çıkanlar
Eğitim örgütlerinde mesleki stres ve buna bağlı olarak gelişen tükenmişlik sendromu, öğretmenlerin mesleki doyumunu, öğretim performansını ve öğrencilerle kurdukları duygusal bağı zedeleyen kritik bir olgu olarak öne çıkmaktadır. Literatürde tükenmişliğin nedenleri ve sonuçları üzerine yoğun çalışmalar bulunmasına karşın, öğretmenlerin mesleklerini bir çağrı veya adanmışlık olarak görmelerinin bu olumsuz durum karşısında nasıl bir koruyucu kalkan oluşturduğu ve bu sürecin hangi psikolojik ara değişkenler aracılığıyla işlediği belirsizliğini korumaktadır. Çin'in Zhejiang eyaletinde gerçekleştirilen bu araştırma, öğretmenlerin mesleki adanmışlık düzeylerinin tükenmişliği azaltmadaki rolünü işe adanmışlık ve psikolojik sermaye değişkenleri üzerinden ampirik bir modelle açıklamayı hedeflemektedir.
Araştırma nicel ampirik desende tasarlanmış olup Çin'in Zhejiang eyaletindeki bir şehirden çevrim içi anket aracılığıyla toplam 3.300 öğretmenden veri toplanmıştır. Veri temizleme süreçlerinin ardından 2.929 geçerli anket (%89 geri dönüş oranı) analize dahil edilmiştir. Örneklemi oluşturan öğretmenlerin 853'ü erkek (%29,1), 2.076'sı kadındır (%70,9); katılımcıların yaş ortalaması 39 ve ortalama kıdem süresi 17,90 yıldır. Veri toplama araçları olarak Dobrow ve Tosti-Kharas tarafından geliştirilip Çinceye uyarlanan Mesleki Adanmışlık Ölçeği (12 madde), Bakker ve arkadaşları tarafından geliştirilen UWES-9 İşe Adanmışlık Ölçeği (9 madde), Zhang tarafından geliştirilen İlk ve Ortaokul Öğretmenleri Psikolojik Sermaye Ölçeği (19 madde) ve Stamm tarafından geliştirilen Mesleki Yaşam Kalitesi Ölçeği'nin tükenmişlik alt boyutu (8 madde) kullanılmıştır. Doğrulayıcı faktör analizleri tüm ölçeklerin geçerlik ve güvenirliğini doğrulamış, veri analizi SPSS 21.0 ve JASP SEM modülü kullanılarak en çok olabilirlik tahmini ve 1.000 tekrarlı bootstrap yöntemiyle yürütülmüştür.
Yapısal eşitlik modeli analiz sonuçları, hipotezlerin tamamını destekler niteliktedir. Mesleki adanmışlık, öğretmen tükenmişliğini doğrudan ve negatif yönde anlamlı bir şekilde yordamaktadır. Aracılık analizleri doğrultusunda, işe adanmışlık ile öğretmen psikolojik sermayesinin mesleki adanmışlık ile tükenmişlik arasındaki ilişkide ayrı ayrı paralel aracılık rolü üstlendiği saptanmıştır. Ayrıca model, işe adanmışlık ve psikolojik sermayenin ardışık zincirleme aracılık etkisini de doğrulamıştır; yani yüksek mesleki adanmışlık, öğretmenlerin işe daha güçlü bir şekilde adanmalarına, bu durum psikolojik sermayelerinin yükselmesine ve nihayetinde tükenmişlik düzeylerinin anlamlı düzeyde düşmesine yol açmaktadır. Farklı okul kademeleri arasında yapılan tek yönlü varyans analizi (ANOVA) ise anaokulu öğretmenlerinin tükenmişlik puanlarının ilkokul, ortaokul ve lise öğretmenlerine kıyasla istatistiksel olarak anlamlı derecede daha düşük olduğunu göstermiştir.
Elde edilen bulgular, Çalışma Adanmışlığı Kuramı ve Kaynakların Korunması Kuramı'nın öngörüleriyle tam bir uyum sergilemekte ve içsel motivasyonel kaynakların mesleki yıpranmayı önlemedeki kritik işlevini kanıtlamaktadır. İlkokul ve ortaöğretim öğretmenlerinin sınav ve başarı baskısı nedeniyle anaokulu öğretmenlerine göre daha yüksek tükenmişlik yaşaması, eğitim yöneticilerinin kademeye özgü destek mekanizmaları geliştirmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Araştırma, öğretmen tükenmişliğini önlemeye yönelik müdahale programlarında yalnızca dışsal stresörleri azaltmaya değil, öğretmenlerin mesleki anlam ve adanmışlık duygularını beslemeye, işe adanmışlıklarını artırmaya ve psikolojik sermayelerini güçlendirmeye odaklanılmasının önemini vurgulayarak eğitim yönetimi literatürüne somut bir katkı sunmaktadır.
Çalışma, mesleki adanmışlığın içsel motivasyon kaynağı olduğunu vurgulayan Çalışma Adanmışlığı Kuramı (Work as Calling Theory), bireysel kaynakların korunmasını esas alan Hobfoll'un Kaynakların Korunması Kuramı ve İş-Talepleri Kaynakları Modeli (JD-R) üzerine inşa edilmiştir. Ayrıca Pishghadam ve arkadaşlarının motivasyonel ikili süreklilik ve duyusal sermaye yaklaşımları kuramsal zemini desteklemektedir.
Çalışma; Maslach ve arkadaşlarının tükenmişlik kuramı, Dik ve Duffy'nin mesleki çağrı/adanmışlık kavramsallaştırması, Kahn ile Schaufeli ve arkadaşlarının işe adanmışlık modelleri, Luthans ve arkadaşlarının psikolojik sermaye yapısı ile Çinli öğretmenler üzerindeki stres ve tükenmişlik literatürünü kapsamlı bir biçimde ele almaktadır.
Bu çalışmanın temel amacı, öğretmenlerin mesleki adanmışlık düzeyleri ile tükenmişlikleri arasındaki ilişkiyi incelemek ve işe adanmışlık ile öğretmen psikolojik sermayesinin bu ilişkideki paralellik ve ardışık zincirleme aracılık rollerini ampirik olarak test etmektir (Zhao et al., 2022).
Çalışma, mesleki adanmışlık ile tükenmişlik arasındaki ilişkide işe adanmışlık ve psikolojik sermayenin aracılık rollerini sınayan nicel ve kesitsel bir ampirik araştırmadır (Zhao et al., 2022).
Öğretmenlerin mesleki adanmışlık düzeyleri, mesleki tükenmişlik seviyelerini doğrudan ve negatif yönlü olarak anlamlı bir şekilde yordamaktadır (Zhao et al., 2022).
İşe adanmışlık, mesleki adanmışlık ile mesleki tükenmişlik arasındaki olumsuz ilişkide bağımsız bir aracı değişken olarak rol oynamaktadır (Zhao et al., 2022).
Öğretmen psikolojik sermayesi, mesleki adanmışlığın tükenmişlik üzerindeki koruyucu etkisinde tek başına anlamlı bir dolaylı aracılık sağlamaktadır (Zhao et al., 2022).
İşe adanmışlık ve öğretmen psikolojik sermayesi, mesleki adanmışlık ile tükenmişlik arasında ardışık zincirleme bir aracılık modeli oluşturmaktadır (Zhao et al., 2022).
Anaokulu öğretmenlerinin tükenmişlik düzeyleri, ilkokul, ortaokul ve lise öğretmenlerinin tükenmişlik düzeylerine göre istatistiksel olarak anlamlı derecede düşüktür (Zhao et al., 2022).
Araştırmadan elde edilen bulgular, öğretmenlerin mesleki adanmışlık düzeylerinin tükenmişlik üzerinde doğrudan koruyucu bir role sahip olduğunu ve bu olumsuz mesleki durumu anlamlı düzeyde azalttığını göstermektedir. Ayrıca kademeler arası karşılaştırmalarda, anaokulu öğretmenlerinin tükenmişlik puanlarının ilkokul, ortaokul ve lise öğretmenlerine kıyasla belirgin şekilde daha düşük olduğu tespit edilmiştir.
Yazarlar bu durumu, ilkokul ve ortaöğretim kademelerindeki öğretmenlerin öğrencilerini üst öğrenim kurumlarına hazırlama sürecinde daha ağır akademik sorumluluklar ve yoğun sınav baskısıyla karşılaşmalarıyla açıklamaktadır. Bu ağır iş yükü, öğretmenlerin duygusal ve zihinsel kaynaklarını tüketerek tükenmişlik düzeylerini yükseltmektedir.
Elde edilen sonuçlar, mesleki adanmışlığın içsel motivasyonu artırarak stresi azalttığını savunan İşe Adanmışlık Kuramı ile uyumluluk göstermekte; Çinli hekimlerde tükenmişlik ve adanmışlık ilişkisini inceleyen Zhang ve arkadaşları (2020) ile öğretmen psikolojik sermayesini inceleyen Mao ve Xie (2013) araştırmalarının tespitleriyle paralellik taşımaktadır.
Çalışmanın kapsamı, mesleki adanmışlık ile tükenmişlik arasındaki karmaşık ilişkide işe adanmışlık ve psikolojik sermayenin paralel ve ardışık zincirleme aracılık mekanizmalarını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Eğitim yöneticileri için öğretmenlerin içsel motivasyonlarını, işe katılımlarını ve psikolojik kaynaklarını destekleyecek kurumsal müdahalelerin önemi vurgulanmaktadır.
Yazarlar, mesleki adanmışlık ile tükenmişlik arasındaki negatif ilişkiyi tartışırken, Çinli hekimlerde yüksek tükenmişliğin mesleki adanmışlığı tehdit ettiğini tespit eden Zhang ve arkadaşlarının (2020) bulgularına atıfta bulunmakta ve mesleki adanmışlığın olumlu iş tutumlarını tetikleyerek tükenmişliği azalttığı yönündeki kuramsal çerçeveyi desteklemektedir (Zhao et al., 2022).
Çalışmada ardışık zincirleme aracılık modeli açıklanırken, Mao ve Xie (2013) tarafından ilkokul ve ortaokul öğretmenleri üzerinde yürütülen ve psikolojik sermayenin işe adanmışlık üzerindeki pozitif yordayıcı etkisini ortaya koyan araştırma ile paralellik kurulmakta; işe adanmışlığın öğretmenlerin psikolojik sermayesini güçlendirerek tükenmişliği düşürdüğü vurgulanmaktadır (Zhao et al., 2022).
Bu çalışma, öğretmenlik mesleğindeki tükenmişlik olgusunu yalnızca stresi artıran çevresel veya örgütsel faktörlerle açıklamak yerine, bireysel bir koruyucu faktör olarak mesleki adanmışlığın rolünü öne çıkararak literatürde önemli bir işlev üstlenmektedir. İş Yaşamında Adanmışlık Kuramı ve Kaynakların Korunması Kuramı temellerine dayanan araştırma, adanmışlığın tükenmişliği doğrudan azaltmanın yanı sıra işe adanmışlık ve psikolojik sermaye üzerinden dolaylı ve zincirleme mekanizmalarla da engellediğini ampirik olarak kanıtlamaktadır. Eğitim psikolojisi literatüründe pozitif psikolojik kaynakların iş stresine karşı koruyucu kalkan oluşturduğu yönündeki teorik tartışmalara geniş kapsamlı bir örneklemle güçlü bir ampirik destek sunmaktadır.
Çalışma, mesleki adanmışlığı tanımlayan Dik ve Duffy (2009) ile bunu mesleki stres ve depresyonla ilişkilendiren önceki ampirik araştırmaların üzerine inşa edilmiştir. İşe adanmışlık ve tükenmişlik arasındaki zıtlığı inceleyen Schaufeli ve arkadaşları (2002) ile öğretmen psikolojik sermayesinin önemini vurgulayan Luthans ve arkadaşlarının (2007) yaklaşımları birleştirilmiştir. Önceki çalışmalar genellikle adanmışlık ile tükenmişlik arasındaki tekil veya doğrudan ilişkileri ele alırken, bu araştırma işe adanmışlık ve psikolojik sermayeyi aynı modelde hem paralel hem de ardışık zincirleme aracı değişkenler olarak yapılandırarak literatürdeki mekanizmsal boşluğu doldurmaktadır.
Eğitim yönetimi ve öğretmen psikolojisi alanında literatür taraması yapan araştırmacılar için bu çalışma, tükenmişliği önlemede pozitif psikoloji odaklı bütüncül bir yaklaşım sunmaktadır. Yalnızca iş yükünü azaltmanın yetersiz olduğunu, öğretmenlerin içsel motivasyonunu temsil eden mesleki adanmışlık ile psikolojik sermayenin eş zamanlı desteklenmesi gerektiğini göstermektedir. Ayrıca okul kademelerine göre tükenmişlik farklarını ampirik verilerle ortaya koyarak, ilkokul ve ortaöğretim seviyesindeki akademik sınav baskısının öğretmen sağlığı üzerindeki etkilerine dair alan yazına özgün bir katkı sağlamaktadır.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki araştırma taslaklarına dönüştürülmüştür.
Literatür taraması bölümünde mesleki adanmışlığın öğretmen psikolojik sağlığı üzerindeki doğrudan koruyucu etkisini desteklemek için bu ampirik bulgu kullanılabilir (Zhao et al., 2022).
Makaleyle bağlantısı: Yazarlar sınırlılıklar kısmında kesitsel tasarımın nedensellik ilişkilerini doğrulamada yetersiz kaldığını ve gelecekte boylamsal tasarımların kullanılması gerektiğini açıkça belirtmişlerdir (Zhao et al., 2022).
Kuramsal çerçeve veya model geliştirme bölümlerinde adanmışlığın tükenmişliği engelleme mekanizmasını açıklayan çoklu ve zincirleme aracı değişken yapısını temellendirmek amacıyla başvurulabilir (Zhao et al., 2022).
Makaleyle bağlantısı: Tartışma bölümünde ilkokul ve ortaöğretim öğretmenlerinin sınav baskısı nedeniyle daha yüksek tükenmişlik yaşadığı ve bu gruplara yönelik psikolojik sermayeyi artırıcı eğitim müdahalelerinin gerekliliği vurgulanmıştır (Zhao et al., 2022).
Tartışma bölümünde farklı öğretim kademelerindeki sınav baskısı ve akademik sorumlulukların öğretmen stresi ve tükenmişliği üzerindeki farklılaştırıcı etkisini açıklamak ve karşılaştırmak için kullanılabilir (Zhao et al., 2022).
Makaleyle bağlantısı: Yazarlar makalenin sınırlılıklarında verilerin yalnızca tek bir şehirden toplanmasının sonuçların genellenebilirliğini kısıtladığını ve farklı bölgelerde modelin sınanması gerektiğini ifade etmişlerdir (Zhao et al., 2022).
Yapısal eşitlik modellemesi analizi sonuçunda, öz yetkinlik ile iş memnuniyeti arasında pozitif yönlü ve anlamlı bir yordayıcı ilişki olduğu doğrulanmıştır.
Juan C. Cayupe ve 6 yazar · Frontiers in Psychology · Sosyal Bilimler
Duygusal tükenme, hem alan içi hem de alan dışı kırsal bölge İngilizce öğretmenlerinin tükenmişlik ağlarında en merkezi boyuttur ve süreci tetikleyen ana unsur işlevini görmektedir.
Ming Huo · Sosyal Bilimler
Analiz sonuçları öğretmen tükenmişliğinin işten ayrılma niyeti üzerinde istatistiksel olarak anlamlı ve pozitif yönlü bir etkisi olduğunu kanıtlamıştır. Buna göre duygusal tükenmişlik ve duyarsızlaşma yaşayan akademik personelin kurumdan ayrılma eğilimi doğrudan artış göstermektedir.
Qun Zhang ve 2 yazar · Frontiers in Psychology · Sosyal Bilimler