Nepal'in Dang Bölgesindeki Silahlı Çatışma Mağdurları Arasında İşkence, Kayıp ve Güvensizliğin Uzun Vadeli Ruh Sağlığı Sonuçları Üzerine Nitel Bir Çalışma

Çatışma ve savaş sonrası toplumlarda yürütülen ruh sağlığı araştırmaları sıklıkla kriz dönemlerinin hemen ardından sağlanan kısa süreli insani yardımlar ve psikiyatrik müdahaleler üzerine yoğunlaşmaktadır. Ancak travmatik olayların bireyler üzerindeki psikososyal etkileri onlarca yıl sürebilmekte ve çatışma sonrasında devam eden yoksulluk, toplumsal dışlanma, işsizlik ve aile içi gerilimler gibi günlük stresörlerle derinleşmektedir. Nepal'de 1996-2006 yılları arasında yaşanan Maoist Çatışması şiddet, işkence, zorla kaybetme ve yıkımlara yol açmıştır. Literatürde çatışmanın hemen sonrasındaki ruh sağlığı sorunları geniş biçimde belgelenmiş olsa da, şiddetten hayatta kalanların uzun vadeli iyilik hallerini, sıkıntılarını yerel kavramlarla nasıl ifade ettiklerini ve sağlık arama davranışlarını nasıl şekillendirdiklerini inceleyen araştırmalar oldukça sınırlıdır. Bu araştırma, uzun erimli psikososyal etkilerin toplumsal ve ekonomik belirleyicilerle nasıl kesiştiğini ortaya koyma ihtiyacından doğmuştur.

Bu araştırmanın temel amacı, Nepal'in Dang bölgesinde yaşayan ve Maoist Çatışması'ndan etkilenen hayatta kalanların ruh sağlığı algılarını, baş etme stratejilerini ve tedavi arayış süreçlerini nitel yöntemlerle derinlemesine incelemektir. Araştırma kapsamında 2013 yılında 30 ile 65 yaşları arasında 14 erkek ve 11 kadın olmak üzere toplam 25 kişiyle yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Katılımcıların belirlenmesinde ölçüt ve kartopu örnekleme teknikleri birlikte kullanılmıştır. Hastalık anlatılarını açığa çıkarmak amacıyla Nepalcere çevrilmiş ve kültürel uyarlaması yapılmış McGill Hastalık Anlatısı Görüşmesi (MINI) protokolünden yararlanılmıştır. Görüşme verileri doğrudan ses kaydına alınarak deşifre edilmiş, ardından tümdengelimsel ve tümevarımsal kodlama yaklaşımları birleştirilerek tematik analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Veri toplama sürecinde ayrıca katılımcıların hane içi etkileşimleri ve yaşam koşulları gözlemlenmiştir.

Araştırma bulguları, katılımcıların uykusuzluk, endişe, baş ağrısı, göğüs ağrısı, mide rahatsızlıkları ve zihinsel huzursuzluk gibi çok çeşitli fiziksel ve psikosomatik belirtiler yaşadığını göstermektedir. Bu semptomların kökeni ilk olarak çatışma dönemindeki işkence, yakınların kaybı, kaybolmalar ve şiddet tanıklıklarına dayandırılmakla birlikte, zamanla devam eden yoksulluk, dul kalma, engellilik ve toplumsal dışlanma gibi günlük stresörlerle yeniden üretildiği tespit edilmiştir. Katılımcıların baş etme mekanizmaları arasında sosyal etkileşim, kaçınma, geri çekilme, işe yoğunlaşma ve madde kullanımı öne çıkmaktadır. Sağlık arama rotalarında ise bireylerin kamu ve özel hastanelerdeki biyotıbbi tedaviler ile geleneksel şifacılara aynı anda başvurdukları hibrit bir yol izledikleri görülmektedir. Biyotıbbi ilaçların geçici rahatlama sağladığı ancak sosyo-ekonomik koşullar ve travmatik anılar devam ettiği sürece kalıcı iyileşme sunamadığı belirtilmektedir.

Araştırma sonuçları, travma sonrası müdahalelerin yalnızca bireysel psikolojik semptomların giderilmesine odaklanan yaklaşımının yetersizliğini ve sağlığın sosyal belirleyicilerini içeren bütüncül politikaların gerekliliğini kanıtlamaktadır. Yazarlar, makalede ülke, hizmet, topluluk ve hane halkı düzeyinde çok sektörlü müdahale önerileri sunarak ruh sağlığı hizmetlerinin sosyal ve ekonomik destek mekanizmalarıyla entegre edilmesini savunmaktadır. Bu çalışma, Türk araştırmacılar için çatışma veya göç sonrası travma çalışmalarında nitel anlatı yöntemlerinin ve kültürel sıkıntı ifadelerinin kullanımına ilişkin somut bir metodolojik örnek oluşturmaktadır. Özellikle insani kriz veya toplumsal şiddet sonrasında yürütülecek tez ve makale çalışmalarında, travma maruziyeti ile günlük yaşam stresörlerinin birleşik etkisini incelemek için elverişli bir kuramsal ve ampirik zemin hazırlamaktadır.

Araştırma bulguları, silahlı çatışma sonrasında bireylerin ruh sağlığı sorunlarının sadece geçmiş travmatik anılardan değil, günlük yaşamda karşılaşılan ekonomik sıkıntılar ve sosyal marjinalleşme ile etkileşim halinde biçimlendiğini göstermektedir.

Yazarlar bu durumu, çatışma sonrası dönemde yaşanan yoksulluk ve toplumsal cinsiyet temelli dışlanmanın travma etkilerini yeniden ürettiği ve bireylerin psiko-sosyal iyileşme süreçlerini doğrudan engellediği şeklinde açıklamaktadır.

Tartışma bölümünde bu sonuçlar, travmanın günlük stresörler aracılığıyla aktarıldığını gösteren Ponnamperuma ve Nicolson (2018) ile travma odaklı modellerin yetersizliğini savunan Miller ve Rasmussen (2010) çalışmalarıyla paralellik kurularak değerlendirilmektedir.

Bu çerçevede çalışma, savaş sonrası psikososyal destek programlarının yalnızca biyomedikal veya travma odaklı klinikler ile sınırlandırılmaması, bunun yerine sosyal belirleyicileri iyileştiren geniş kapsamlı toplumsal politikalara entegre edilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Yazarlar, günlük kronik stresörlerin travmatik yaşantıların ruh sağlığı üzerindeki etkisini aracıladığı ve sosyal desteğin bu süreci hafiflettiği yönündeki bulguları Sri Lanka'daki ergenlerle yapılan Ponnamperuma ve Nicolson (2018) çalışmasıyla karşılaştırarak çatışma sonrası günlük yaşam koşullarının bütüncül müdahalelerdeki önemini vurgulamaktadır (Kienzler & Sapkota, 2020).

Bu çalışma, alan literatüründe geleneksel olarak klinik/biyomedikal travma odaklı yaklaşımlar ile toplum temelli psikososyal çerçeveler arasında var olan teorik ve uygulamalı ayrımı köprüleme işlevi görmektedir. Çatışma sonrası ortamlarda yürütülen araştırmaların büyük bölümünün acil insani yardım dönemlerine veya kısa vadeli semptom ölçümlerine odaklandığı bir bağlamda, bu eser çatışmanın bitiminden yıllar sonra bile devam eden ruh sağlığı sorunlarını kronik günlük stresörlerle etkileşimi içinde ele alarak literatüre özgün bir katkı sağlamaktadır.

Çalışma, Miller ve Rasmussen (2010) tarafından ortaya konulan 'travma maruziyeti ve günlük stresörlerin bütünleşik modeli' kuramsal temelini benimseyerek geliştirmekte; ayrıca Ponnamperuma ve Nicolson (2018) gibi araştırmacıların günlük stresörlerin travmanın ruh sağlığı üzerindeki etkisini aktarıcı bir rol oynadığına ilişkin bulgularını nitel ampirik kanıtlarla desteklemektedir. Nepal bağlamındaki önceki araştırmalara kıyasla, biyomedikal ve geleneksel iyileşme pratiklerinin birlikte yürütüldüğü tıbbi çoğulculuğu ve yardım arama rotalarını derinlemesine çözümlemektedir.

Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu eser, savaş ve siyasal şiddet mağdurlarının ruh sağlığı değerlendirmelerinde yalnızca Post-Travmatik Stres Bozukluğu (PTSB) gibi psikiyatrik teşhis kategorilerine dayanmanın yetersizliğini göstermektedir. Makale, toplumsal cinsiyet ayrımcılığı, mülksüzleşme, dul kalma ve engellilik gibi yapısal şiddet biçimlerinin ruhsal sıkıntıyı nasıl yeniden ürettiğini belgeleyerek, insani yardım ve kamu sağlığı literatüründe bütüncül ve çok sektörlü müdahale modellerinin gerekliliğine dair güçlü bir kaynak sunmaktadır.