Müslüman Dünyasında Sekülerleşme: Hükümet Performansı ve Dindarlık Arasındaki İlişki

Son yıllarda, daha önce sekülerleşme eğilimlerinin dışında kaldığı düşünülen Müslüman ülkelerde dindarlığın azaldığına dair önemli göstergeler ortaya çıkmıştır. Dini liderlere ve İslamcı partilere olan güvenin azalması ve dinin siyaset üzerindeki etkisinin istenmemesi, bu değişimin temel belirtileridir. Ancak mevcut modernleşme ve dini piyasalar teorileri, Müslüman dünyasındaki bu özgün dönüşümü tam olarak açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Çalışma, bu boşluğu doldurarak, hükümet performansının, özellikle de İslamcı hükümetlerin, dindarlık seviyeleri üzerindeki etkisini araştırmakta ve siyaset ile din arasındaki karşılıklı ilişkinin sekülerleşme sürecindeki önemini vurgulamaktadır.

Bu araştırma, hükümet performansının Müslüman ülkelerde dindarlığın azalmasında önemli bir faktör olabileceği hipotezini ampirik olarak test etmiştir. Yöntem olarak, ilk önce Türkiye’yi bir vaka çalışması olarak ele alarak sekülerleşme teorisinin kısıtlarını göstermiş, ardından Türkiye, Tunus ve Mısır’dan alınan verilerle regresyon analizleri yapmıştır. Dünya Değerler Araştırması (World Values Survey) ve Arap Barometresi (Arab Barometer) gibi geniş çaplı anket verilerinden faydalanılmış; dindarlık, hükümet etkinliği, eğitim, kentleşme, gelir eşitsizliği ve tehdit algısı gibi değişkenler incelenmiştir. Bu analizlerle, hükümet performansı ile dindarlık arasındaki ilişki, modernleşme teorisinin öngördüğü diğer kontrol değişkenleri dikkate alınarak değerlendirilmiştir.

Çalışmanın bulguları, hem Türkiye’de hem de Tunus ve Mısır’da hükümet performansı ile dindarlık arasında anlamlı bir ilişki olduğunu göstermektedir. Özellikle, İslamcı hükümetler döneminde ekonomik gerileme yaşayan ülkelerde dindarlık seviyelerinin azaldığı tespit edilmiştir. Örneğin, Türkiye’de 2012’den sonra gözlemlenen dindarlık azalması, gayri safi yurt içi hasıla (GSYİH) düşüşüyle paralellik göstermektedir. Mevcut modernleşme teorisinin gelir, gelir ve sağlık eşitsizliği gibi faktörlere dair öngörüleri, Müslüman ülkelerdeki dindarlık değişimini tam olarak açıklayamamıştır; dindarlığın ekonomik refahla pozitif bir ilişkisi olduğu görülmüştür. Ancak eğitim ve kentleşmenin dindarlık üzerindeki negatif etkisi bir miktar açıklayıcı güç taşımıştır. Dini piyasalar teorisinin din özgürlüğü ile dindarlık arasındaki ilişkisine dair beklentileri de Türkiye verileriyle tam olarak desteklenmemiştir.

Bu bulgular, dinin siyasetle iç içe geçtiği Müslüman ülkelerde hükümetlerin başarısızlıklarının, özellikle ekonomik alandaki yetersizliklerin, sadece siyasi hoşnutsuzluğa değil, aynı zamanda dini kurumlara ve dindarlığa olan güvenin azalmasına yol açtığını ortaya koymaktadır. Bu durum, sekülerleşme sürecine geleneksel teorilerin ötesinde, siyasi performansın belirleyici bir rol oynadığı yeni bir boyut katmaktadır. Literatür taraması yapan araştırmacılar için bu çalışma, Müslüman ülkelerdeki sekülerleşme tartışmalarına politik ve ekonomik faktörleri entegre eden özgün bir perspektif sunmaktadır. Ayrıca, gelecekteki araştırmalar için din-siyaset etkileşiminin karmaşık doğasını daha derinlemesine inceleme ve bu süreçte medyanın ve kamu söyleminin rolünü araştırma yolları önermektedir.

Çalışmanın bulguları, uzun yıllar küresel sekülerleşme eğilimlerinin dışında kaldığı kabul edilen Müslüman toplumların son yıllarda belirgin bir dinden uzaklaşma süreci yaşadığını ortaya koymaktadır. Türkiye, Tunus ve Mısır gibi ülkelerden elde edilen anket verileri, dini liderlere ve İslamcı partilere duyulan güvenin azaldığını ve kamusal alanda laik politikalara talebin yükseldiğini göstermektedir.

Mevcut sekülerleşme yazınında sıkça vurgulanan revize edilmiş modernleşme ve dini piyasalar teorileri, Orta Doğu'daki bu dönüşümü anlamada eksik kalmaktadır. Yazar, ekonomik güvenlik veya dini serbestiyet gibi geleneksel etkenlerin ötesinde, siyaset ile dinin iç içe geçmiş yapısının yeni bir nedensellik ilişkisi ürettiğini savunmaktadır. İslamcı kimliğe sahip yönetimlerin hizmet sunumundaki başarısızlıkları ve ekonomik daralmalar, doğrudan dini kurumlara yönelik eleştirileri beslemektedir.

Tartışma bölümünde Ronald Inglehart ve Jörg Stolz gibi teorisyenlerin görüşleriyle kurulan karşılaştırmalar, klasik teorilerin Orta Doğu bağlamındaki sınırlarını netleştirmektedir. Gelir düzeyi veya kentleşme gibi modernleşme göstergeleri tek başına dindarlıktaki gerilemeyi tam olarak karşılayamamaktadır; çünkü bazı dönemlerde ekonomik refah artışıyla birlikte dindarlık yükselmiş, ancak kriz dönemlerinde bu eğilim tersine dönmüştür.

Sonuç olarak, İslam'ın hayatın tüm alanlarını düzenleme iddia ettiği ve rejimlerin dini meşruiyet kaynağı olarak kullandığı coğrafyalarda, siyasi ve ekonomik memnuniyetsizlikler toplumsal düzeyde dini kuralların geçerliliğinin sörgülanmasına zemin hazırlamaktadır. Bu durum, gelecekte dini ve siyasi kurumların işleyişine yönelik köklü değişimlerin habercisi olarak değerlendirilmektedir.

Yazar, Ronald Inglehart'ın revize edilmiş modernleşme teorisinin temel varsayımlarını tartışarak, ekonomik büyümenin yüksek olduğu dönemlerde bile bazı Müslüman ülkelerde dindarlığın gerileyebileceğini ve bu teorinin tek başına mevcut değişimleri açıklamakta yetersiz kaldığını vurgulamaktadır (Dogan, 2024).

Jörg Stolz'un din piyasaları teorisine yönelik eleştirilerini ele alan yazar, devlet düzenlemelerinin ve dini özgürlük seviyelerindeki değişimlerin Orta Doğu'daki sekülerleşme eğilimlerini tek başına açıklayamadığını ampirik veriler eşliğinde tartışmaktadır (Dogan, 2024).

Bu çalışma, Müslüman dünyasının küresel sekülerleşme eğilimlerinden muaf olduğu yönündeki 'İstisnacılık' (exceptionalism) tezini veriye dayalı olarak sarsan kritik bir işleve sahiptir. Literatürde uzun süre dindarlığın yalnızca sosyoekonomik kalkınma veya dini piyasaların serbestiyetiyle açıklanabileceği savunulurken, yazar siyasi performans değişkenini denkleme dahil ederek yeni bir açıklama modeli sunmaktadır. Çalışma, Müslüman toplumların dinden uzaklaşma süreçlerini ampirik verilerle (WVS, Arab Barometer, Konda) belgeleyerek, bu dönüşümün sadece Batılı ülkelere özgü olmadığını, Orta Doğu coğrafyasında da siyasal başarısızlıklarla tetiklenen özgün bir sekülerleşme dinamiği bulunduğunu kanıtlamaktadır.

Yazar, Ronald Inglehart ve Pippa Norris tarafından geliştirilen revize edilmiş modernleşme teorisi ile Chaves ve Cann gibi isimlerin dini piyasalar kuramını temel alsa da, bu teorilerin Müslüman ülkelerdeki dindarlık kaybını açıklamadaki yetersizliklerini vurgulamaktadır. Modernleşme teorisinin 'ekonomik refah arttıkça dindarlık azalır' varsayımını, Türkiye örneğinde refahın arttığı dönemde dindarlığın da yükseldiğini göstererek sorunsallaştırmaktadır. Michele Margolis'in siyasetin dini kimliği şekillendirdiği yönündeki bulgularını Orta Doğu bağlamına taşıyarak, İslamcı hükümetlerin ekonomik ve idari başarısızlıklarının bireyleri dini kurumlardan soğuttuğu hipotezini literatürdeki önceki boşlukları dolduracak şekilde genişletmektedir.

Çalışma, literatür taramalarına hükümetlerin performans değerlendirmesi ile toplumsal dindarlık arasındaki nedensellik bağını ekleyerek metodolojik ve kuramsal bir katkı sunmaktadır. Özellikle dindarlığın ölçümünde sadece ritüellere katılımı değil, dini liderlere duyulan güveni ve laik siyasete olan talebi de birer sekülerleşme göstergesi olarak kullanması, konuyu çalışan araştırmacılar için kapsamlı bir çerçeve çizmektedir. Türkiye, Tunus ve Mısır'daki benzer süreçlerin karşılaştırılması, sekülerleşmenin tek bir patikadan ilerlemediğini, aksine siyasal İslam'ın iktidar pratiklerine verilen toplumsal bir tepki olarak da şekillenebileceğini ortaya koyarak literatürdeki kuramsal tartışmaları zenginleştirmektedir.