Filistin Üniversitelerindeki Öğretim Üyelerinin Yükseköğretimde Yapay Zeka Uygulamalarının Kullanımına Yönelik Tutumları: Fırsatlar ve Zorluklar

Yükseköğretimde yaşanan hızlı teknolojik gelişmeler, bilgi aktarımı ve eğitim sunum yöntemlerinde köklü değişimlere yol açmaktadır. Bu bağlamda, yapay zeka teknolojileri öğrenme çıktılarını iyileştirmek, kişiselleştirilmiş ve uyarlanabilir öğrenme ortamları sunmak ve idari süreçleri optimize etmek adına önemli vaatler taşımaktadır. Ancak bu teknolojilerin entegrasyon süreci, akademik dürüstlük ihlalleri, intihal endişeleri, teknik altyapı yetersizlikleri ve öğretim üyelerinin iş güvencesi kaygıları gibi ciddi zorlukları da beraberinde getirmektedir. Filistin gibi sosyo-politik açıdan sürekli kriz ve kısıtlamalarla karşı karşıya olan bölgelerde, uzaktan eğitim zorunluluğu bu teknolojilerin önemini daha da artırmakta ve öğretim üyelerinin inanç ile tutumlarının derinlemesine çözümlenmesini zorunlu bir araştırma problemi haline getirmektedir.

Bu araştırmanın temel amacı, Filistin'deki An-Najah Ulusal Üniversitesi bünyesinde görev yapan öğretim üyelerinin yükseköğretimde yapay zeka uygulamalarının sunduğu fırsatlara ve karşılaşılan zorluklara yönelik inanç düzeylerini belirlemektir. Nicel-betimsel araştırma desenine dayanan bu çalışmanın örneklemini, rastgele örnekleme yöntemiyle seçilen 130 öğretim üyesi oluşturmaktadır. Veriler, biri fırsatları (15 madde) diğeri ise zorlukları (11 madde) ölçen, Likert tipinde tasarlanmış ve geçerlik-güvenirlik süreçlerinden geçirilmiş iki ayrı anket formu aracılığıyla toplanmıştır. Elde edilen verilerin analizinde betimsel istatistikler (aritmetik ortalama, standart sapma), bağımsız örneklemler t-testi, tek yönlü varyans analizi (ANOVA) ve parametrik olmayan Mann-Whitney ile Kruskal-Wallis testleri kullanılmıştır.

Araştırma bulguları, öğretim üyelerinin yükseköğretimde yapay zeka uygulamalarının kullanımına yönelik inanç ve tutumlarının genel olarak oldukça yüksek düzeyde olduğunu göstermektedir. Yapay zeka uygulamalarının öğretimdeki faydaları en yüksek ortalamaya (4.15) sahipken, bilgiye erişimi artırma boyutu en düşük ortalama (3.86) ile yine yüksek düzeyde kalmıştır. Zorluklar boyutunda ise eğitim ve üniversite yönetimi süreçlerindeki engeller (4.04) en yüksek kaygı kaynağı olarak belirlenmiştir. Cinsiyet, akademik unvan, deneyim yılı ve fakülte türü (fen veya sosyal bilimler) değişkenlerine göre yapılan analizlerde, öğretim ve öğrenim süreçlerinin desteklenmesi boyutunda erkekler lehine, yapay zekanın öğretimdeki faydaları boyutunda ise doçent unvanlı öğretim üyeleri lehine istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar saptanmıştır.

Elde edilen sonuçlar, yükseköğretimdeki yapay zeka entegrasyonu literatüründe yer alan küresel eğilimlerle büyük ölçüde paralellik göstermektedir. Öğretim üyelerinin yapay zekaya yönelik olumlu yaklaşımları, bu teknolojilerin benimsenmesi için güçlü bir hazırbulunuşluğa işaret etmektedir; ancak altyapı yetersizliği ve etik kaygılar gibi engellerin giderilmesi için kurumsal düzeyde politika geliştirilmesi gerekmektedir. Özellikle Filistin bağlamında, devam eden askeri engellemeler ve yol kapatmalar nedeniyle uzaktan eğitime devam etme zorunluluğunun öğretim üyelerinin teknoloji kullanım becerilerini ve olumlu inançlarını pekiştirdiği sonuçuna varılmıştır. Bu çalışma, kriz bölgelerindeki yükseköğretim kurumlarında teknolojik dönüşümün idari ve pedagojik boyutlarını bütüncül bir yaklaşımla ortaya koyarak literatüre özgün bir katkı sağlamaktadır.

Yapılan araştırma, Filistin bağlamındaki yükseköğretim kurumlarında görev yapan öğretim üyelerinin, yapay zeka teknolojilerinin eğitsel süreçlere dahil edilmesine yönelik oldukça olumlu ve yüksek düzeyde bir algıya sahip olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Yazarlar bu yüksek düzeydeki olumlu tutumu, özellikle pandemi döneminde ve sonrasındaki bölgesel krizlerde zorunlu olarak sürdürülen uzaktan eğitim deneyimlerinin akademisyenlerin teknoloji kullanım becerilerini ve aşinalıklarını artırmış olmasıyla açıklamaktadır.

Bu durum, literatürde yapay zekanın öğrenme ortamlarını kişiselleştirme, idari iş yükünü azaltma ve geri bildirim mekanizmalarını hızlandırma potansiyeline vurgu yapan önceki çalışmalarla paralellik gösterirken, aşırı bağımlılık ve etik kaygılar gibi engelleri de doğrulamaktadır.

Sonuç olarak, yükseköğretimde yapay zeka entegrasyonunun başarısı yalnızca teknik araçların varlığına değil, akademisyenlerin bu araçları pedagojik olarak nasıl konumlandıracaklarına ve kurumların sunacağı teknik ile etik desteğin niteliğine doğrudan bağlıdır.

Yazarlar, akademisyenlerin yapay zeka kullanımına yönelik yüksek düzeydeki farkındalık ve hazırbulunuşluk bulgularının, yükseköğretimde eğitsel çıktıları ve idari verimliliği artırmak için yapay zekaya olan küresel eğilimlerle örtüştüğünü savunarak Crompton ve Burke'ün (2023) çalışmasıyla paralellik kurmaktadır (Omar et al., 2024).

Araştırmada saptanan aşırı teknoloji bağımlılığı, veri gizliliği ihlalleri ve etik kaygılar gibi engeller, Chatterjee ve Bhattacharjee (2020) tarafından ortaya konulan yapay zeka entegrasyonundaki kurumsal ve altyapısal riskler ile uyumluluk göstermektedir (Omar et al., 2024).

Bu makale, gelişmekte olan ülkelerdeki yükseköğretim kurumlarında yapay zeka teknolojilerinin benimsenmesi konusundaki ampirik literatüre katkıda bulunmakta ve özellikle Filistin gibi kriz ve çatışma ortamlarında uzaktan eğitime devam etmek zorunda kalan üniversitelerin akademisyen perspektiflerini yansıtmaktadır. Mevcut literatürde yapay zekanın sunduğu teknik avantajlar sıklıkla teorik boyutta tartışılırken, bu çalışma ampirik verilerle öğretim üyelerinin inançlarını ve karşılaştıkları kurumsal ve pedagojik zorlukları doğrudan ortaya koyarak kuramsal tartışmaları saha gerçekleriyle zenginleştirmektedir.

Araştırma, Crompton ve Burke (2023) gibi araştırmacıların yükseköğretimdeki yapay zeka haritalandırmaları ve Zawacki-Richter ve arkadaşlarının (2019) gerçekleştirdiği sistematik incelemeler üzerine inşa edilmiştir. Önceki çalışmaların yapay zekayı öğrenme dostu bir arkadaş veya idari kolaylaştırıcı olarak sunan kuramsal yaklaşımlarını doğrulamakla birlikte, Iqbal ve arkadaşlarının (2022) ChatGPT'ye yönelik akademik dürüstlük ve intihal kaygılarını da ampirik olarak desteklemektedir. Çalışma, önceki literatürde sıklıkla göz ardı edilen bölgesel krizlerin akademisyenlerin teknolojik hazırbulunuşlukları üzerindeki dolaylı etkisini tartışarak literatürü genişletmektedir.

Makale, yükseköğretimde teknoloji kabulü ve yapay zeka entegrasyonu üzerine yapılacak sistematik literatür taramalarına çok boyutlu bir veri seti sunmaktadır. Çalışma, sadece yapay zekanın sunduğu faydaları değil, aynı zamanda üniversitelerdeki idari yetersizlikler, teknik altyapı eksiklikleri ve siber güvenlik endişeleri gibi yapısal engelleri de sınıflandırılmış faktör yapıları altında sunarak kapsamlı bir çerçeve çizer. Ayrıca, cinsiyet ve akademik unvan bazlı alt grupların yapay zekaya bakışındaki nüansları ortaya koyarak gelecekteki meta-analiz ve karşılaştırmalı çalışmalar için değerli bir ampirik referans noktası teşkil eder.