Yükseköğretim Öğrencileri Arasında Üretken Yapay Zekânın Kabul ve Kullanım Kalıpları

Üretken yapay zekâ (ÜYZE) teknolojileri, günümüzün en karmaşık ve ileri düzey yeniliklerinden biri olarak kabul edilmekte, sağlık ve turizm gibi birçok sektörü dönüştürmenin yanı sıra yükseköğretim kurumlarında da köklü değişimlere yol açmaktadır. Bu teknolojiler, öğrenme süreçlerine müfredat tasarımı, öğretim asistanlığı ve kişiselleştirilmiş geri bildirim sağlama gibi yeni boyutlar kazandırmaktadır. Ancak, ÜYZE'nin eğitim ortamlarına entegrasyonu, dijital eşitsizliği artırma, veri gizliliği ihlalleri, telif hakkı sorunları, yanlış bilgi üretimi ve akademik dürüstlüğün zedelenmesi gibi bir dizi ciddi zorluğu da beraberinde getirmektedir. Bu bağlamda, yükseköğretim öğrencilerinin ÜYZE'ye yönelik kabul düzeyleri ve kullanım alışkanlıklarının derinlemesine anlaşılması, bu teknolojinin üniversite ortamlarında etik, etkili ve sorumlu bir şekilde uygulanabilmesi için hayati bir araştırma sorununu temsil etmektedir. Çalışma, bu kapsamlı değerlendirme ihtiyacına yanıt vermeyi hedeflemektedir.

Bu çalışmanın temel amacı, Türkiye'deki yükseköğretim öğrencilerinin üretken yapay zekâya yönelik kabul düzeylerini ve kullanım kalıplarını nicel bir yaklaşımla incelemektir. Araştırma, ÜYZE'nin eğitim süreçlerine entegrasyonunda karşılaşılabilecek potansiyel fırsat ve tehditleri belirlemeyi, aynı zamanda dijital dönüşümü yönetmek ve pedagojik stratejiler ile etik politikalar geliştirmek için öğrencilerin kullanım alışkanlıklarına dair kapsamlı bir bakış açısı sunmayı hedeflemiştir. Bu amaca ulaşmak için, bir devlet üniversitesinden ön lisans ve lisans düzeyinde öğrenim gören 318 öğrenciden oluşan kolayda örneklem grubu üzerinde anket yöntemi kullanılmıştır. Veri toplama aracı olarak, Birleşik Teknoloji Kabul ve Kullanım Teorisi (UTAUT) modeline dayalı Üretken Yapay Zekâ Kabul Ölçeği ile kişisel bilgi formu kullanılmıştır. Elde edilen veriler, tanımlayıcı istatistikler, bağımsız örneklem t-testleri, tek yönlü ANOVA ve korelasyon analizi teknikleri ile analiz edilmiştir. ÜYZE kullanmayan 139 öğrencinin verileri kabul ölçeği analizlerinden çıkarılmıştır.

Araştırma bulguları, yükseköğretim öğrencilerinin üretken yapay zekâ teknolojilerine genel olarak yüksek düzeyde kabul gösterdiğini ortaya koymuştur. Öğrencilerin yarıdan fazlasının en az bir ÜYZE aracı kullandığı ve ChatGPT'nin en yaygın araç olduğu belirlenmiştir. ChatGPT'yi 153 öğrenci (%48,1), Gemini'yi 33 öğrenci (%10,4) kullanırken, diğer araçların kullanım oranları çok daha düşük kalmıştır. Öğrencilerin ÜYZE'yi başlıca araştırma ve bilgi toplama (%67,8) ile eğitim ve ödev yapma (%43,6) amaçlarıyla kullandıkları tespit edilmiştir. ÜYZE kabul düzeylerinin cinsiyet, not ortalaması veya akademik yıl açısından anlamlı bir farklılık göstermediği saptanmıştır. Ancak, ön lisans ve lisans öğrencileri arasında sosyal etki puanlarında lisans öğrencileri lehine anlamlı bir fark gözlemlenmiştir. Ayrıca, sosyal medya kullanım sürelerinin performans beklentisi alt boyutunda anlamlı bir farklılaşma gösterdiği, ancak bu farklılaşmanın post hoc testlerinde istatistiksel olarak anlamlı gruplar arası fark yaratmadığı belirtilmiştir. Genel kabul puanı ise sosyal medya kullanım süresine göre farklılaşmamıştır.

Bu araştırma, öğrencilerin üretken yapay zekâya yüksek kabul düzeyleri sergilediğini ve bu kabulün özellikle performans beklentisi boyutunda güçlü olduğunu göstererek mevcut literatürle uyumlu önemli sonuçlar sunmaktadır. Çalışmanın cinsiyet, akademik yıl ve not ortalaması gibi demografik faktörlerin ÜYZE kabulünü belirlemediğini ortaya koyması, ilgili alandaki çelişkili bulgulara yeni bir bakış açısı getirmektedir. Özellikle ön lisans ve lisans öğrencileri arasındaki sosyal etki farklılığı, öğrencilerin eğitim seviyeleri ilerledikçe akran ve sosyal çevrelerinden daha fazla etkilendiğini işaret etmektedir. Bu bulgular, üniversitelerin ÜYZE'nin etik ve sorumlu kullanımına yönelik politikalar ve yönergeler geliştirmesinin gerekliliğini vurgulayarak, eğitim yöneticileri ve politika yapıcılar için değerli içgörüler sunmaktadır. Ayrıca, çalışma, ÜYZE'nin eğitimdeki potansiyelini anlamak ve bu potansiyeli maksimize etmek için kültürel ve kurumsal bağlamlara özgü stratejiler geliştirilmesi gerektiğini, böylece literatürdeki uluslararası bulguların Türkiye bağlamında nasıl tezahür ettiğini ortaya koymaktadır.

Araştırma bulguları, Türkiye'deki yükseköğretim öğrencilerinin üretken yapay zekâ araçlarını yüksek düzeyde benimsediklerini ve bu teknolojilere yönelik son derece olumlu bir kabul düzeyi sergilediklerini ortaya koymaktadır. 5'li Likert ölçeğinde elde edilen 4,00 puanlık genel ortalama skoru, öğrencilerin bu araçları modern eğitim süreçlerinin ve bireysel öğrenme pratiklerinin ayrılmaz bir parçası olarak görmeye başladıklarını açıkça kanıtlamaktadır.

Teknoloji kabul boyutları detaylandırıldığında, performans beklentisinin en yüksek ortalamaya sahip olması, öğrencilerin yapay zekâyı akademik verimliliklerini artıracak ve karmaşık öğrenme görevlerini kolaylaştıracak stratejik bir yardımcı olarak değerlendirdiklerini göstermektedir. Bu algı, teknolojinin sunduğu kullanım kolaylığı ve zaman tasarrufu gibi pratik faydalarla birleştiğinde yükseköğretimde benimseme hızının neden bu denli yüksek olduğu daha iyi anlaşılmaktadır.

Cinsiyet, sınıf düzeyi ve akademik başarı gibi demografik faktörlerin kabul düzeyi üzerinde anlamlı bir etkisinin bulunmaması, üretken yapay zekânın üniversite ekosistemi içinde homojen bir şekilde yayıldığını işaret etmektedir. Bu durum, dijital yerli olan günümüz öğrencileri için yapay zekâ araçlarının artık akademik statüden veya kişisel özelliklerden bağımsız olarak standart bir bilgiye erişim kanalı ve yardımcı asistan statüsüne dönüştüğünü göstermektedir.

Öğrencilerin birincil kullanım amacının akademik araştırma ve bilgi toplama olması, geleneksel kütüphane ve arama motoru kullanım alışkanlıklarının yerini yapay zekâ tabanlı etkileşimli süreçlerin aldığını kanıtlamaktadır. Bu dönüşümün eğitim kalitesini artırma potansiyeli yüksek olsa da veri güvenliği ve etik kullanım risklerini de beraberinde getirdiği, dolayısıyla yükseköğretim kurumlarının bu teknolojik dönüşümü yönetmek için somut politikalar üretmesi gerektiği sonuçuna varılmıştır.

Performans beklentisinin davranışsal niyetin en güçlü yordayıcısı olduğu yönündeki bulgu, Kosta Rika'daki öğrencilerle yapılan ve performans beklentisinin en baskın faktör olduğunu gösteren Cabero-Almenara ve diğerlerinin (2025) çalışmasıyla tam bir uyum içerisindedir (Aksoy & Akyel, 2026).

Öğrencilerin yüksek yapay zekâ kabul düzeyi ve kullanım sıklığı, Almassaad ve diğerlerinin (2024) Suudi Arabistan'daki yükseköğretim öğrencilerinin %78,7'sinin en az bir yapay zekâ aracı kullandığını belirten bulgularıyla paralellik göstermektedir (Aksoy & Akyel, 2026).

Bu çalışma, yükseköğretim literatüründe üretken yapay zekanın (ÜYZE) benimsenme dinamiklerini Birleştirilmiş Teknoloji Kabulü ve Kullanımı Teorisi (UTAUT) çerçevesinde ampirik bir zemine oturtmaktadır. Geleneksel öğrenme araçlarından etkileşimli ve üretken sistemlere geçişin yaşandığı güncel akademik ortamda, öğrencilerin bu teknolojilere yönelik tutumlarını nicel verilerle haritalandırarak literatürdeki kuramsal tartışmalara veri temelli bir katkı sunar. Özellikle Türkiye bağlamındaki yükseköğretim kurumlarında öğrencilerin ÜYZE araçlarını sadece birer hobi değil, akademik performansı artırmaya yönelik stratejik araçlar olarak gördüğünü kanıtlayarak, teknolojinin eğitimdeki yerini pekiştiren bir işlev üstlenir.

Araştırma, Venkatesh ve arkadaşlarının (2003) geliştirdiği UTAUT modelini temel alarak Bozkurt (2023a) tarafından tanımlanan üretken yapay zekanın eğitimdeki dönüştürücü etkisini test etmektedir. Almassaad ve diğerlerinin (2024) Suudi Arabistan'da, Chaamwe'nin (2025) ise Zambiya'da tespit ettiği yüksek kabul oranlarını Türkiye örneklemi üzerinden doğrulamakta ve bu yönüyle küresel literatürdeki 'yüksek benimseme' eğiliminin bölgesel geçerliliğini desteklemektedir. Önceki çalışmaların aksine, performans beklentisinin kabul düzeyindeki baskın rolünü net bir şekilde ortaya koyarak, teknoloji kabulünün sosyal baskıdan ziyade bireysel verimlilik algısıyla şekillendiğini vurgulayan kuramsal bir süreklilik inşa eder.

Çalışma, yükseköğretimde yapay zeka kullanımına dair yürütülen literatür taramalarına Türkiye merkezli, güncel ve somut bir ampirik veri seti kazandırmaktadır. Literatürde sıkça tartışılan cinsiyet ve akademik başarı gibi değişkenlerin kabul düzeyi üzerindeki etkisinin bulunmadığını kanıtlayarak, ÜYZE'nin üniversite öğrencileri arasında demografik bariyerleri aşan evrensel bir araç haline geldiğini göstermektedir. Ayrıca, lisans öğrencilerinin önlisans öğrencilerine kıyasla sosyal etkiye daha açık olduğuna dair sunduğu özgün bulgu, teknoloji kabul modellerinin farklı eğitim kademelerinde nasıl farklılaştığını anlamak isteyen araştırmacılar için yeni bir sentez ve tartışma alanı açmaktadır.