Nicel araştırma · 2026
An experimental study of the acute effects of visual and olfactory nature stimuli on task performance
Okur sorusu
Yazarlar, iş yeri ortamlarında görsel ve koku temelli doğa uyaranlarının homojen bir etki yaratmak yerine bilişsel ve davranışsal çıktıları farklı yollarla etkilediği sonuçuna varmaktadır. Görsel elemanlar dikkat ve akıl yürütmeyi desteklerken koku unsurları bellek ve dürüstlük davranışını şekillendirmektedir.
Öne çıkanlar
İnsanların zamanlarının yaklaşık %90'ını kapalı binalarda geçirmesi, iç mekan çevre koşullarını insan sağlığı, bilişsel işlevler ve davranış kalıpları üzerinde belirleyici bir etken haline getirmektedir. Çevresel psikoloji ve biyofilik tasarım literatüründe doğa temasının stres düzeyini düşürdüğü, zihinsel yenilenmeyi desteklediği ve genel esenliği artırdığı geniş ölçulde belgelenmiştir. Ancak mevcut iş yeri araştırmalarının ezici bir çoğunluğu yalnızca görsel doğa unsurlarına odaklanmış, doğanın özünde çoklu duyusal bir deneyim olduğu gerçeğini göz ardı etmiştir. Modern ofis ortamlarında bütçe kısıtları ve mekansal sınırlılıklar nedeniyle kaynak yoğun müdahalelerin uygulanması zorlasirken, düşük maliyetli ve pasif çevresel düzenlemelerin çalışanların günlük bilişsel ve davranışsal performansları üzerindeki etkileri belirsizliğini korumaktadır.
Bu eksikliği gidermek amacıyla gerçekleştirilen araştırmada, görsel ve koku temelli doğa uyaranlarının tek başlarına ve bir arada iş yeriyle ilişkili bilişsel süreçler ile karar alma davranışları üzerindeki akut etkileri deneysel olarak incelenmiştir. Araştırma, 256 üniversite öğrencisinin katılımıyla 2x2 gruplar arası deneysel desende yürütülmüştür. Katılımcılar rastgele dört farklı deneysel kosula (kontrol, yalnızca görsel manzara, yalnızca doğa kokusu ve görsel ile kokunun bir arada sunulduğu birleşik koşul) atanmistir. Deneysel süreçte katılımcılar sırasıyla zihinsel matematik stres testi, harf tanımlama dikkat görevi, kelime listesi bellek testi, Raven matrisleri soyut akıl yürütme testi, Holt ve Laury risk tercihi görevi ve dürüst olmayan davranışı ölçen hile görevini tamamlamışlardır. Bilişsel ve davranışsal ölçümlerin yanı sıra göz izleme teknolojisiyle göz kırpma oranı ve AFFDEX yazılımıyla yüz ifadesi verileri toplanmıştır.
Elde edilen iki yönlü faktöriyel varyans analizi (ANOVA) sonuçları, doğa uyaranlarının bilişsel ve davranışsal süreçler üzerinde tekduzelikten ziyade göreve özgü ve farklılaşan etkiler ortaya koyduğunu göstermiştir. Görsel doğa maruziyeti dikkat sürdürülebilirliği ve soyut akıl yürütme performansında anlamlı ana etkiler sağlarken, koku temelli maruziyet bellek geri çağırma başarısında ve dürüst olmayan yanıtların azaltılmasında belirgin bir ana etki oluşturmuştur. Koku koşulunda hile yapma davranışının kontrol grubuna kıyasla %38,8 oranında azaldığı saptanmıştır. Ayrıca dikkat, bellek, risk alma ve hile davranışlarında görsel ve koku boyutları arasında anlamlı etkileşim etkileri tespit edilmiştir. Fizyolojik veriler ise doğa maruziyeti koşullarındaki katılımcıların kontrol grubuna göre daha düşük göz kırpma oranına sahip olduğunu ve bunun görsel dikkat ile göreve odaklanmayı yansıttığını ortaya koymuştur.
Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümlerinde elde edilen bulgular, Dikkat Yenilenmesi Kuramı ve Stres Azaltma Kuramı çerçevesinde değerlendirilmiştir. Araştırma, doğa temasının yalnızca görsel bir kanaldan ibaret olmadığını ve koku gibi pasif duyusal ipuçlarının da iş yeri performansını ve ahlaki karar alma süreçlerini anlamlı biçimde sekillendirebildigini kanıtlayarak yazına özgün bir katkı sunmaktadır. Biyofilik tasarım stratejilerinde çoklu duyusal yaklaşımların entegrasyonunu destekleyen bu sonuçlar, düşük maliyetli koku ve manzara müdahalelerinin modern iç mekan iş ortamlarında verimliliği, dikkati ve etik davranışı artırmada pratik bir araç olarak kullanılabileceğini göstermektedir. Gelecek araştırmalar için bu bulgular, kapalı mekan çalışanlarında duyusal modulasyonun uzun vadeli etkilerini ve ahlaki biliş üzerindeki psikolojik mekanizmaları incelemek açısından sağlam bir zemin hazırlamaktadır.
Çalışma kuramsal temelini, yönlendirilmiş dikkat kaynaklarının yenilenmesini açıklayan Dikkat Yenilenmesi Kuramı (Attention Restoration Theory - ART), doğa maruziyetinin psikolojik ve fizyolojik stres üzerindeki iyilesitirici etkilerini ele alan Stres Azaltma Kuramı (Stress Reduction Theory - SRT) ve koku ortamlarının (smellscapes) insan davranışı üzerindeki duyusal etkilerine odaklanan güncel yaklaşımlardan almaktadır.
Çalışma, kapalı mekanlarda doğa temasının zihinsel sağlık ve verimlilik üzerindeki etkilerini inceleyen çevresel psikoloji ve mimari tasarım literatürüne dayanmaktadır. Özellikle iş yeri araştırmalarının büyük oranda görsel doğa unsurlarına odaklanmış olmasını bir eksiklik olarak değerlendiren çalışma, koku temelli duyusal kanalların bilişsel performans ve dürüst olmayan davranışlar üzerindeki etkilerini kapsayarak bütüncül bir çoklu duyusal çevre literatürü oluşturmayı hedeflemektedir.
Bu çalışma, görsel ve koku temelli doğa uyaranlarının tek başlarına ve bir arada iş yeriyle ilişkili bilişsel süreçler ile karar alma davranışları üzerindeki bağımsız ve etkileşimli etkilerini deneysel olarak incelemeyi amaçlamaktadır (Mouli et al., 2026).
Bu çalışmada görsel ve koku temelli doğa uyaranlarının tek başlarına ve bir arada bilişsel süreçler ile karar alma davranışları üzerindeki akut etkilerini incelemek amacıyla 2x2 gruplar arası deneysel desen uygulanmıştır (Mouli et al., 2026).
Görsel doğa uyaranı sunumu dikkat koruma ve soyut akıl yürütme performansında istatistiksel olarak anlamlı ana etkiler ve artışlar sağlamıştır (Mouli et al., 2026).
Koku temelli doğa uyaranı sunumu kısa süreli bellek hatırlama performansında ve dürüst olmayan davranışların azaltılmasında istatistiksel olarak anlamlı ana etkiler sergilemiştir (Mouli et al., 2026).
Görsel ve koku uyaranlarının bir arada sunulması dikkat, bellek, risk alma ve dürüstlük davranışlarında anlamlı etkileşim etkileri ortaya koymuştur (Mouli et al., 2026).
Doğa uyaranlarına maruz kalan deneysel gruplardaki katılımcılar kontrol grubuna kıyasla daha düşük göz kırpma oranları sergileyerek daha yüksek görsel dikkat ve görev bağlılığı göstermiştir (Mouli et al., 2026).
Yapılan deneysel analizler, görsel ve koku temelli doğa uyaranlarının bilişsel performans ve karar alma davranışları üzerinde tekdize bir etki yaratmak yerine moda özgü ayrışmalar sergilediğini ortaya koymaktadır. Görsel doğa manzarası dikkat koruma ve soyut akıl yürütme performansını artırırken, koku uyaranı bellek hatırlama kapasitesini yükseltmiş ve dürüst olmayan davranış oranlarını anlamlı ölçutte azaltmıştır.
Yazarlar elde edilen bu ayrışmayı, farklı duyusal kanalların zihinsel mekanizmalar üzerinde özelleşmiş yollarla çalıştığı şeklinde açıklamaktadır. Görsel girdilerin zihinsel odaklanma ve bağlamsal retainsiyonu desteklediği, koku girdilerinin ise duygusal ve çağrısimsal mekanizmaları tetikleyerek karar alma tercihlerini ve bellek süreçlerini şekillendirdiği vurgulanmaktadır.
Tartışma bölümünde bu sonuçlar Dikkat Yenileme Kuramı ve Stres Azaltma Kuramı zemininde yorumlanmış, ayrıca Yıldırım vd. (2024) ile Sakimura vd. (2025) tarafından yürütülen çok duyulu yenilenme çalışmalarıyla karşılaştırılmıştır. Literatürdeki geleneksel görsel odaklı yaklaşımların aksine, koku ortamlarının da tek başına yenilenme ve davranış değişimi yaratabileceği deneysel olarak doğrulanmıştır.
Sonuç olarak yazarlar, pencereler ve doğal koku difuzorleri gibi düşük maliyetli ve pasif çekirdek müdahalelerin kapalı iş yeri ortamlarında performans artışı ve etik karar alma desteği sağlayabileceğini savunmaktadır. Çalışma, biyofilik tasarım stratejilerinin yalnızca görsel değil, çok duyulu bir yaklaşımla kurgulanması gerektiğini göstermektedir.
Yazarlar, görsel doğa maruziyetinin dikkat ve soyut akıl yürütme üzerindeki olumlu etkilerini Kaplan (1995) tarafından geliştirilen Dikkat Yenileme Kuramı ile bağlantılı olarak tartışmaktadır. Deneysel bulgular, doğal çevrenin yönlendirilmiş dikkat kapasitesini tazeledigi yönündeki kuramsal modeli desteklemektedir (Mouli et al., 2026).
Yazarlar, duyusal kanallara özgü yenilenme etkilerini Yıldırım ve arkadaşları (2024) tarafından yapılan iş yeri çalışmasıyla karşılaştırmaktadır. Elde edilen sonuçlar, yenilenme süreçinin tek başına görsel bir olgu olmadığını, koku gibi farklı duyusal kanalların da süreçe bağımsız katkılar sunduğunu göstermektedir (Mouli et al., 2026).
Bu çalışma, çevre psikolojisi ve biyofilik tasarım yazınında görsel odaklı yenilenme yaklaşımlarının ötesine geçerek koku duyusunun bilişsel ve davranışsal süreçlerdeki bağımsız rolünü deneysel zeminle ortaya koymaktadır. Geleneksel literatürde doğa temasının yararları büyük oranda manzara veya yeşil alan görüntüleri üzerinden açıklanırken, bu eser kokusal çevre elemanlarının dikkat, bellek ve etik karar alma mekanizmalarını nasıl ayrışan yollarla etkilediğini göstermektedir. Böylece kapalı mekân tasarımı ve çalışan verimliliği alanındaki ampirik boşluğu doldurarak çok duyulu biyofilik müdahalelerin teorik altyapısını güçlendirmektedir.
Eser, Stephen Kaplan'ın Dikkat Yenileme Kuramı (ART) ve Roger Ulrich'in Stres Azaltma Kuramı (SRT) gibi temel teorik çerçeveleri zemin almaktadır. Önceki çalışmalar doğa maruziyetinin zihinsel kaynakları tazelediğini savunmakla birlikte genel olarak tekil ve görsel girdileri incelemiştir. Çalışma, Yıldırım ve arkadaşlarının (2024) çok duyulu iş yeri yenilenmesi bulguları ile Sakimura ve arkadaşlarının (2025) görsel unsur olmaksızın gerçekleşen fizyolojik yenilenme kanıtlarını bütünleştirerek literatürü genişletmektedir. Bu doğrultuda, koku duyusunun doğrudan bellek ve dürüstlük davranışı üzerindeki özgün etkilerini ortaya koyarak mevcut teorik kuramları çok duyulu boyuta taşımaktadır.
Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu çalışma, biyofilik tasarımın yalnızca estetik ve görsel bir mimari tercih olmadığını, aynı zamanda bilişsel performansı ve etik karar alma süreçlerini doğrudan şekillendiren çok duyulu bir müdahale alanı olduğunu göstermektedir. Makale; dikkat, bellek, soyut akıl yürütme, risk alma ve dürüstlük değişkenlerini aynı deneysel tasarımda bir arada inceleyerek araştırmacılara metodolojik bir sentez sunmaktadır. Ayrıca iş yeri psikolojisi ve çevresel faktörler üzerine çalışan akademisyenlerin, koku ve görsel uyaranların etkileşimli mekanizmalarını literatür taramalarına entegre etmelerine olanak tanımaktadır.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki araştırma taslaklarına dönüştürülmüştür.
Tezin kuramsal çerçeve bölümünde Dikkat Yenileme Kuramının çok duyulu boyutunu açıklamak ve görsel girdilerin dikkat ile akıl yürütmeyi, kokusal girdilerin ise bellek ve karar almayı etkilediğini vurgulamak için kullanılabilir (Mouli et al., 2026).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin tartışma bölümünde koku ve görsel girdilerin dürüstlük ve dikkat üzerindeki ayrışan etkilerine ilişkin elde edilen bulgulardan ve gerçek iş yeri ortamlarına genişletme çağrısından türetilmiştir (Mouli et al., 2026).
Literatür taramasında iş yeri psikolojisi ve davranışsal iktisat başlıkları altında, doğa kokusu sunumunun hile yapma davranışını yüzde 38.8 oranında azaltabildiği ampirik bir veri olarak aktarılabilir (Mouli et al., 2026).
Makaleyle bağlantısı: Makalede koku maruziyetinin bellek hatırlama üzerindeki anlamlı ana etkisi ve göz kırpma oranındaki düşüş ile temsil edilen fizyolojik dikkat mekanizması bulgusuna dayanmaktadır (Mouli et al., 2026).
Yöntem bölümünde, deneysel müdahalelerin bilişsel yük üzerindeki etkisini ölçmek için O-Tree ve iMotions tabanlı eye-tracking entegrasyonuna metodolojik bir örnek olarak atıf yapılabilir (Mouli et al., 2026).
Makaleyle bağlantısı: Yazarların tartışma kısmında koku maruziyetinin dürüst olmayan davranışı azaltma mekanizmasının doğrudan moral biliş veya örtük duygusal süreçler ölçülmediği için gelecekte incelenmesi gerektiği yönündeki kısıtlılık açıklamasından türetilmiştir (Mouli et al., 2026).
Haftalık video oyunu oynama süresi, zihinsel esneklik görevindeki görev geçiş maliyetinin azalması ve görsel çalışan bellek testi geri uzam skoru ile doğrudan doğrusal bir ilişki göstermektedir.
Léa Martinez ve 2 yazar · PLoS ONE · Sosyal Bilimler
Müdahale grubundaki öğrencilerde depresif semptomlar 3 haftalık kısıtlama sonrasında başlangıç seviyesine kıyasla %27 oranında azalma kaydetmiştir.
C. Pieh ve 6 yazar · Sosyal Bilimler
Dönüşümcü liderlik yaklaşımının, Yemen devlet okullarındaki okul kültürü üzerinde istatistiksel olarak anlamlı ve pozitif bir doğrudan etkisi bulunmaktadır (beta = 0.378; p = 0.000).
Mohammed Alzoraiki ve 3 yazar · Frontiers in Education · Sosyal Bilimler