Sağlık Çalışanlarında Mesleki Tükenmişlik ile İntihar Riski Arasındaki İlişki: PRISMA Rehberliğinde Sistematik Derleme ve Meta-Analiz

Sağlık hizmetleri, yüksek düzeyde bilişsel performans, duygusal dayanıklılık ve kesintisiz sorumluluk gerektiren mesleki yapısıyla çalışanlar üzerinde ağır bir psikolojik baskı oluşturmaktadır. Kronik iş yeri stresinin yönetilememesi sonuçunda ortaya çıkan mesleki tükenmişlik sendromu, günümüzde hekimler, hemşireler ve diğer sağlık personeli arasında yaygın bir sorun haline gelmiştir. Uluslararası literatürde tükenmişliğin işten ayrılma niyeti, tıbbi hata oranları ve depresif semptomlarla ilişkisi geniş ölçüde belgelenmiş olmakla birlikte, intihar düşüncesi, intihar girişimi ve intihara bağlı ölümler gibi en ağır psikolojik sonuçlarla olan bağı farklı ölçekler ve örneklemler nedeniyle muğlaklığını korumuştur. Bu çalışma, sağlık çalışanlarında tükenmişlik ile intihar riski arasındaki ilişkinin yönünü, büyüklüğünü ve risk altındaki hassas grupları sistematik bir biçimde ortaya koymak amacıyla yürütülen kapsamlı bir sentez sunmaktadır.

Araştırma, PRISMA 2020 rehberliği doğrultusunda tasarlanmış ve PROSPERO veritabanında (CRD420251037488) önceden tescil edilmiştir. PubMed, Scopus, Web of Science ve PsycINFO veritabanlarında 2005 ile 2024 yılları arasında yayımlanan nicel araştırmalar taranmış, geçerliliği kanıtlanmış tükenmişlik ve intihar ölçüm araçlarını kullanan 29 birincil çalışma nitel senteze dahil edilmiştir. Yöntemsel kalitenin değerlendirilmesinde Newcastle-Ottawa Ölçeği (NOS) kullanılmış ve dâhil edilen çalışmaların orta ile yüksek kalite düzeyinde olduğu saptanmıştır. Uygun nicel verilere sahip 10 çalışma ise rastgele etkiler modeli (DerSimonian-Laird yöntemi) kullanılarak meta-analize tabi tutulmuştur. Meta-analizde etki büyüklükleri olasılık oranları (OR) ve %95 güven aralıkları ile ifade edilmiş, heterojenlik I küre istatistiği ile değerlendirilmiştir.

Sentezlenen bulgular, yüksek düzeyde tükenmişlik yaşayan sağlık çalışanlarının, düşük tükenmişlik gösteren meslektaşlarına kıyasla anlamlı derecede yüksek intihar riskine sahip olduğunu göstermektedir (havuzlanmış OR = 2,32; %95 GA = 1,78–3,02). Tükenmişliğin alt boyutları incelendiğinde, intihar riski ile en güçlü ve tutarlı ilişkinin duygusal tükenme boyutunda gerçekleştiği görülmüştür (OR = 2,67; %95 GA = 2,01–3,56). Duyarsızlaşma boyutu da istatistiksel olarak anlamlı bir pozitif ilişki sergilerken (OR = 2,11; %95 GA = 1,54–2,91), kişisel başarıda düşme boyutu daha zayıf ve tutarsız bir bağ ortaya koymuştur. Alt grup analizleri, kadın hekimlerin, genç ve mesleğin başındaki klinik çalışanların, gece vardiyasında çalışanların ve COVID-19 pandemisi döneminde yürütülen araştırmalara katılan bireylerin psikolojik kırılganlığının ve intihar eğiliminin daha yüksek olduğunu belirlemiştir.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümleri, elde edilen bulguları İntiharın Kişilerarası Kuramı ve İş İstemleri-Kaynakları Modeli çerçevesinde yorumlamaktadır. Duygusal tükenmenin yarattığı psikolojik kaynak erimesi ile duyarsızlaşmanın getirdiği mesleki yabancılaşma, intihar riskini artıran temel mekanizmalar olarak öne çıkmaktadır. Yazar, tükenmişliğin bireysel bir başarısızlık değil, örgütsel bir sistem sorunu olarak ele alınması gerektiğini ve kurum düzeyinde güvenli personel oranları, adil iş yükü düzenlemeleri, gizli ruh sağlığı desteği ve taranabilir izlem sistemlerinin acilen kurulması gerektiğini vurgulamaktadır. Bu derleme, Türk araştırmacılar için sağlık kurumlarında iş sağlığı politikalarının geliştirilmesi, tükenmişlik önleme programlarının intiharı önleme stratejileriyle entegre edilmesi ve gelecekteki boylamsal araştırmaların tasarlanması açısından güçlü bir kanıt zemini sağlamaktadır.

Sistematik derleme ve meta-analiz bulguları, sağlık çalışanlarında mesleki tükenmişlik ile intihar riski arasında belirgin ve anlamlı bir pozitif ilişkinin varlığını ortaya koymaktadır. Elde edilen veriler, yüksek tükenmişlik seviyelerinin intihar düşüncesi ve psikolojik yıpranma olasılığını iki kattan fazla artırdığını göstermektedir.

Yazarlar, tükenmişlik boyutlarının farklı düzeylerde risk oluşturmasını afektif kaynakların tükenmesiyle açıklamaktadır. Özellikle duygusal tükenme ve duyarsızlaşmanın, bireyin psikolojik dayanıklılığını kırarak mesleki işlevselliği bozduğu ve intihar eğilimini doğrudan besleyen temel mekanizmalar olduğu vurgulanmaktadır.

Tartışma kısmında bu bulgular, İntiharın Kişilerarası Kuramı, İş Talepleri-Kaynakları Modeli ve Kaynakların Korunması Kuramı ile ilişkilendirilmiştir. Literatürdeki önceki çalışmalarla uyumlu olarak, süregelen iş yükü ve kaynak yetersizliğinin aidiyet duygusunu zedelediği ve algılanan yük olma hissini pekiştirdiği ifade edilmektedir.

Sonuç olarak çalışma, tükenmişliğin yalnızca bireysel bir uyum sorunu değil, sistemik bir mesleki sağlık riski olduğunu göstermektedir. Bu kapsamda, kurumların çalışma şartlarını iyileştirmesi, vardiya düzenlerini optimize etmesi ve sağlık çalışanlarına yönelik gizli psikolojik destek mekanizmalarını yaygınlaştırması gerektiği vurgulanmaktadır.

Yazarlar, tükenmişlik boyutlarının intihar riskiyle ilişkisini Joiner'ın İntiharın Kişilerarası Kuramı ile bağdaştırmaktadır. Duygusal tükenmenin algılanan yük olma hissini, duyarsızlaşmanın ise engellenmiş ait olma hissini tetikleyerek intihar düşüncesine zemin hazırladığı vurgulanmaktadır (Ungurianu & Marina, 2026).

Tartışma bölümünde bulgular İş Talepleri-Kaynakları modeli ve Kaynakların Korunması kuramı çerçevesinde ele alınarak, aşırı iş yükü ve kronik stresin psikolojik kaynakları tüketip intihar eğilimini artırdığı gösterilmiştir (Ungurianu & Marina, 2026).

Bu çalışma, sağlık çalışanlarında mesleki tükenmişlik ile intihar riski arasındaki ilişkiyi PRISMA 2020 standartlarına uygun biçimde nicel olarak sentezleyen kapsayıcı bir sistematik derleme ve meta-analiz işlevi görmektedir. Sağlık sektöründe görev yapan profesyonellerin karşı karşıya kaldığı kronik mesleki stres etkenlerinin yalnızca iş doyumu azalması veya tıbbi hata yapma eğilimi ile sınırlı kalmadığını; intihar düşüncesi, intihar girişimi ve psikolojik yıkım gibi klinik düzeyde ağır sonuçlarla doğrudan bağlantılı olduğunu ortaya koymaktadır. Derleme, literatürdeki parçalı ve farklı ölçüm araçlarına dayalı ampirik bulguları bir araya getirerek tükenmişliğin alt boyutlarının intihar riski üzerindeki farklılaşan etki büyüklüklerini sayısal olarak netleştirmekte ve alandaki kuramsal tartışmalara yöntemsel açıdan güçlü bir birleştirici zemin sunmaktadır.

Çalışma, mesleki stres ve tükenmişlik üzerine odaklanan klasik literatürü (Maslach & Jackson, 1981) genişleterek, tükenmişliğin psikolojik çıktılarından biri olan intihar riskini Joiner (2005) tarafından geliştirilen İntiharın Kişilerarası Kuramı ve Hobfoll (2011) tarafından ortaya konan Kaynakların Korunması Kuramı çerçevesinde yeniden değerlendirmektedir. Önceki araştırmaların büyük bir kısmı tükenmişliği yalnızca örgütsel performans veya mesleki doyum boyutuyla ele alırken, bu çalışma literatürdeki eksikliği gidererek tükenmişlik ile intihar düşüncesi ve davranışı arasındaki ilişkiyi kapsamlı bir meta-analizle doğrulamaktadır. Ayrıca Shanafelt ve arkadaşları (2017, 2021) ile Rotenstein ve arkadaşlarının (2018) hekim tükenmişliği üzerine yürüttüğü geniş ölçekli taramaların üzerine inşa edilerek, pandemi öncesi ve pandemi dönemi verilerini karşılaştırmalı olarak incelemekte ve literatürdeki nedensel bağlam tartışmalarına katkı sağlamaktadır.

Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu çalışma, sağlık çalışanlarının ruh sağlığı, mesleki yıpranma ve intihar önleme stratejileri konularında referans niteliğinde sentezlenmiş kanıtlar sunmaktadır. Derleme, 2005-2024 yılları arasında yayımlanan 29 birincil araştırmayı nitel, 10 araştırmayı ise meta-analitik düzeyde birleştirerek tükenmişliğin alt boyutlarından duygusal tükenme ve duyarsızlaşmanın intihar riski için ana yordayıcılar olduğunu göstermektedir. Araştırmacılar, bu derlemeyi sağlık yönetiminde örgütsel reform ihtiyacını gerekçelendirmek, klinik psikoloji ve halk sağlığı tezi çalışmalarında kuramsal çerçeve oluşturmak ve hassas grup analizlerinde (kadın hekimler, genç klinisyenler, vardiyalı çalışanlar) sayısal etki büyüklüklerini aktarmak amacıyla doğrudan kullanabilirler.