Üniversite Öğrencilerinin Psikolojik Sağlamlık Düzeyleri ve Kariyer Engellerine İlişkin Bir İnceleme: Pandemi Dönemi Üzerine Ampirik Bir Araştırma

Kariyer kavramı, bireyin yaşamı boyunca üstlendiği rollerin ve mesleki gelişim süreçlerinin toplamını ifade eden dinamik bir yapı olarak eğitim bilimlerinin merkezinde yer almaktadır. Modern çalışma dünyasında bireyler, kariyer hedeflerine ulaşmalarını engelleyen içsel veya dışsal pek çok faktörle karşılaşmakta; bu engellerle başa çıkma kapasitesi ise psikolojik sağlamlık kavramıyla açıklanmaktadır. Özellikle Covid-19 pandemisi gibi küresel kriz dönemlerinde, uzaktan eğitime mecbur kalan üniversite öğrencilerinin kariyer planlama süreçleri ciddi bir belirsizlik ve risk altına girmiştir. Bu süreçte bireyin koruyucu faktörlerini harekete geçirme becerisi, akademik başarının ötesinde profesyonel yaşamın sürdürülebilirliği açısından kritik bir öneme sahip hale gelmiştir.

Bu çalışma, pandemi döneminde online eğitim alan üniversite öğrencilerinin psikolojik sağlamlık düzeyleri ile karşılaştıkları kariyer engelleri arasındaki ilişkiyi ampirik bir yaklaşımla çözümlemeyi hedeflemektedir. Araştırmada nicel araştırma desenlerinden ilişkisel tarama modeli benimsenmiş olup, veriler 2020-2021 akademik yılında Türkiye'nin farklı bölgelerinde öğrenim gören 461 üniversite öğrencisinden toplanmıştır. Katılımcılara veri toplama aracı olarak Kariyer Engelleri Ölçeği ile Yetişkinler İçin Psikolojik Sağlamlık Ölçeği çevrimiçi yöntemlerle uygulanmıştır. Elde edilen veriler, normal dağılım varsayımları kontrol edildikten sonra Pearson korelasyon analizi, t-testi, ANOVA ve Kruskal Wallis H testi gibi parametrik ve non-parametrik istatistiksel yöntemlerle değerlendirilmiştir.

Analiz sonuçları, üniversite öğrencilerinin kariyer engeli algıları ile genel psikolojik sağlamlık düzeyleri arasında pozitif yönlü ve anlamlı bir korelasyon olduğunu ortaya koymuştur. Alt boyutlar düzeyinde yapılan incelemede, kariyer engellerindeki artışın bireyin kendini algılama, gelecek algısı, yapısal stil ve sosyal kaynaklar boyutlarındaki sağlamlık algısıyla doğrusal bir ilişki içinde olduğu saptanmıştır. Dikkat çekici bir bulgu olarak, aile uyumu alt boyutu ile kariyer engelleri arasında negatif yönlü bir ilişki tespit edilmiş; bu durum aile içi uyumun azalmasının kariyer engeli algısını pekiştirebileceğine işaret etmiştir. Öte yandan, katılımcıların hem kariyer engeli hem de psikolojik sağlamlık puanlarının cinsiyet veya sınıf düzeyi değişkenlerine göre istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık sergilemediği belirlenmiştir.

Araştırma bulguları, literatürdeki sağlamlık modelleriyle tutarlı olarak, bireyin karşılaştığı risk ve engellerin aslında sağlamlık kapasitesini tetikleyen birer unsur olabileceğini göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, kariyer engellerini sadece birer kısıtlayıcı olarak değil, bireyin psikolojik dayanıklılığını geliştiren dinamik bir süreç olarak tanımlamaktadır. Literatürde bu iki temel değişkeni doğrudan birlikte ele alan az sayıda çalışmadan biri olması, bulguların akademik danışmanlık ve kariyer rehberliği hizmetleri için sağlam bir kuramsal zemin sunmasını sağlamaktadır. Özellikle yükseköğretim kurumlarında sunulan rehberlik hizmetlerinin, öğrencilerin aile uyumunu destekleyici ve sosyal kaynaklarını güçlendirici modüllerle zenginleştirilmesi gerektiği çalışmanın temel önerileri arasında yer almaktadır.

Araştırma bulguları, uzaktan eğitime devam eden üniversite öğrencilerinin algıladıkları kariyer engelleri seviyesi yükseldikçe genel psikolojik sağlamlık düzeylerinin de arttığını açıkça ortaya koymaktadır. Bu durum ilk bakışta çelişkili görünse de psikolojik sağlamlık kuramlarındaki risk ve koruyucu faktör dinamikleriyle tam uyum sergilemektedir. Bireyin psikolojik sağlamlık geliştirebilmesi için öncelikle baş etmesi gereken bir risk ya da engel durumuyla karşılaşması gerekmektedir.

Yazarlar bu bulguyu, kariyer gelişim sürecinde engellerle yüzleşen öğrencilerin zorlukların üstesinden gelebilmek adına kendi koruyucu mekanizmalarını harekete geçirmeleriyle açıklamaktadır. Öğrenciler kariyer engellerini fark ettikçe kendilik algılarını, gelecek beklentilerini ve sosyal kaynak arayışlarını güçlendirerek dirençlerini artırmaktadır. Öte yandan engellerin artmasıyla aile uyumu algısının düşmesi, kriz dönemlerinde aile içi gerilimin artmasıyla açıklanmaktadır.

Tartışma bölümünde elde edilen sonuçlar literatürdeki benzer çalışmalarla kapsamlı biçimde karşılaştırılmıştır. Kariyer engellerinin psikolojik sağlamlığın kendilik ve gelecek algısı alt boyutlarıyla pozitif ilişkisi Alnıaçık ve diğerleri (2021) ile Santos ve Soares (2018) tarafından ulaşılan bulgularla uyumludur. Cinsiyet ve sınıf düzeyine göre anlamlı farklılık bulunmaması ise Creed ve diğerleri (2007) ile Tonga (2014) çalışmalarını desteklemektedir.

Sonuç olarak, uzaktan eğitim şartlarında kariyer engellerinin psikolojik sağlamlaşma sürecini tetikleyen bir kaldıraç işlevi gördüğü anlaşılmaktadır. Ancak aile uyumundaki düşüş, kriz durumlarında aile içi iletişimin desteklenmesi gerektiğini göstermektedir. Yazarlar bu çerçevede, ortaöğretimden yükseköğretime kadar kariyer rehberliği derslerinin ve psikolojik destek programlarının yaygınlaştırılmasını önermektedir.

Yazarlar, elde ettikleri pozitif yönlü ilişkiyi Alnıaçık ve arkadaşlarının (2021) pandemi sürecinde üniversite öğrencilerinde psikolojik sağlamlığın gelecekteki kariyer algısıyla pozitif ilişkili olduğu yönündeki ampirik bulgusuyla desteklemiştir (BALCI & TİMUR, 2023).

Araştırmacılar, psikolojik sağlamlığın kariyer karar verme güçlükleriyle başa çıkmada kritik bir değişken olduğunu gösteren Shin ve Kelly (2015) çalışmasının sonuçlarının kendi bulgularını dolaylı olarak desteklediğini tartışmaktadır (BALCI & TİMUR, 2023).

Kariyer engelleri ile aile uyumu arasındaki negatif ilişki bulgusu, aile içi uyumun sağlanamamasının ve aile desteği eksikliğinin bir kariyer engeli oluşturduğunu vurgulayan Raque-Bogdan ve arkadaşlarının (2013) sonuçlarıyla paralel değerlendirilmiştir (BALCI & TİMUR, 2023).

Cinsiyete göre kariyer engellerinde anlamlı fark bulunmaması bulgusu, Creed ve arkadaşlarının (2007) cinsiyetin kariyer engeli algısında anlamlı farklılık yaratmadığı yönündeki sonuçlarıyla paralellik göstermektedir (BALCI & TİMUR, 2023).

Bu çalışma, Sosyal Bilişsel Kariyer Kuramı çerçevesinde alan yazındaki önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Daha önce ayrı ayrı ele alınan kariyer engelleri ile psikolojik sağlamlık kavramlarını ilk kez aynı örneklem üzerinde ampirik olarak bir araya getirmiştir. Pandemi sürecinde uzaktan eğitim alan üniversite öğrencilerinin karşılaştığı kariyer engellerinin, onların psikolojik direnç mekanizmaları üzerindeki tetikleyici ve şekillendirici rolünü nicel verilerle ortaya koyarak literatüre özgün bir katkı sunmaktadır.

Çalışma, Lent ve arkadaşları tarafından geliştirilen Sosyal Bilişsel Kariyer Kuramını ve Masten tarafından ortaya konulan psikolojik sağlamlık modelini temel almaktadır. Önceki araştırmalarda kariyer engellerinin olumsuz sonuçlarına odaklanılırken, bu araştırma engellerin bireysel koruyucu faktörleri harekete geçirebileceğini göstererek literatürdeki geleneksel bakış açısını genişletmektedir. Alnıaçık ve diğerleri ile Santos ve Soares'in bulgularıyla uyumlu sonuçlar elde ederken, aile uyumu boyutunda literatüre özgün farklıklar sunmaktadır.

Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu çalışma, kriz dönemlerinde kariyer gelişimi ile psikolojik uyum arasındaki ilişkiyi anlamlandırmada referans bir kaynaktır. Algılanan engellerin her zaman yıkıcı bir etki yaratmadığını, doğru koruyucu faktörler eşliğinde bireysel gelişimi ve direnci destekleyen bir kaldıraç işlevi görebileceğini teorik ve ampirik olarak belgelemektedir. Ayrıca kriz durumlarında aile içi ilişkilerin kırılganlığını vurgulayarak rehberlik müdahalelerine yön vermektedir.